Cây trám đen thuộc loại thân mộc, có thể sống trên một trăm năm, ra hoa vào tháng hai, chín quả vào mùa thu, quả trám hình thoi, khi chín có màu đen, cùi trám màu vàng, hạt trám nhọn hai đầu, nhân trám trắng ngần.

Quả trám chín trên cây.
Quả trám chín trên cây.

Từ quả trám, có biết bao món ngon miệng được sáng tạo chế biến ra. Nhưng có điều đây là một thứ quả rất đặc biệt ngay từ khâu chế biến. Đa số các loại quả khác chỉ cần ninh nhừ hay luộc chín là ăn được. Còn với quả trám nếu đem về, rửa sạch và cho vào nước đun thật sôi thì chắc chắn quả trở nên cứng như đá, chát đắng. 

Trám đem về ngâm trong nước lã từ 2-3 giờ cho hết nhựa, rửa sạch. Thứ quả này muốn mềm ăn bùi bùi thì có hai cách chế biến trám là trám om và trám nấu. Trám om là cho trám vào nước ấm ngâm khoảng chừng nửa tiếng thì chín, cùi có màu vàng, vị bùi, béo ngậy. Khi trám nguội, sờ thấy mềm, thôi hết nước đen, vớt trám ra, dùng dao sắc cắt dọc quả trám, tách bỏ hạt, thành hai miếng cùi hình cong như chiếc thuyền nhỏ xíu. Trám om khi ăn phải chấm với tương,  ăn kèm với thịt ba chỉ luộc thì ngon tuyệt. Sau lớp vỏ đen là lớp thịt trám màu vàng nhạt, vị bùi, béo ngậy.

Trám đen sau khi om tách hạt để chế biến.
Trám đen sau khi om tách hạt để chế biến.

Ngày xưa, người ta gọi trám là món thịt của người nghèo, vì chỉ cần vài quả trám, rưới tí nước mắm cốt, thêm chút ớt là có thể ăn hết cơm trong nồi. Bây giờ đời sống khá hơn nên người ta mang trám kho với thịt ba chỉ hay món thịt nhồi trong quả trám tách đôi, để giúp người ăn có thể thưởng thức trọn vẹn hết hương vị thơm, bùi, béo.

Cầu kỳ hơn là trám nấu tức trám được om chín, cho thêm muối, đun nhỏ lửa đến khi sôi lăn tăn, đem đổ vào vại ngâm để ăn dần. Từ trám nấu có thể chế biến thành nhiều món ăn khác nhau, trong đó món gỏi trám và món nham đã trở thành đặc sản.

Trám đen kho thịt.
Trám đen kho thịt.

Để làm nham thường dùng quả trám nấu bỏ hạt lấy cùi, thịt ba chỉ áp chảo xắt sợi, thịt cá chép rán giòn. Ba thứ đó đem trộn với gia vị như đậu phụng rang, rau thơm, khế chua, nêm mắm muối vừa đủ ta được món ăn dân dã xúc với bánh tráng nướng khai vị rất ngon miệng.

Mùa này trám bắt đầu chín, khi đến với các vùng núi Tây Bắc, du khách cũng sẽ có dịp được thưởng thức món ăn đặc sắc này để rồi khi về miền xuôi lại nhớ quay quắt cái vị thơm thơm, bùi bùi, béo béo đến khó tả của quả trám đen.

Hoàng Anh