Báo laodong điện tử tin tức thời sự cập nhật liên tục

Tôi đã nhiều lần lang thang trên hàng trăm cây số núi cao, vực sâu của biển đá dựng trời xám ngoét của bắc ải Hà Giang. Cảm giác: Tạo hoá thật không hiểu nổi. Công trình đá tai mèo xếp giăng qua mấy lần cổng trời đẹp đến nhói lòng. Thảng hoặc cũng có những nương bạc hà diễm lệ, những ruộng tam giác mạch quyến rũ phối sắc với cái sặc sỡ của váy áo Mông, Lô Lô, Pu Péo... Nhưng trên hết là sự rợn ngợp của núi đá.

Không ai nghĩ, sẽ có được một Đêm phố cổ với đèn lồng đỏ huyền ảo vờn quanh những ngôi nhà cổ 100 và hơn 100 năm tuổi ở nơi này. Không ai có thể ngờ được ở biển đá nổi tiếng của cao nguyên Đồng Văn lại đang có một khu phố cổ được Nhà nước phát đèn lồng đỏ để nhóm lên đêm hội hằng tháng đón du khách trong và ngoài nước.

Những kiến trúc nhà cổ và...

Cõng “Phố cổ Hội An” lên núi đá tai mèo

Trong hành trình điệp trùng từ “vó ngựa biên cương lộng gió ngàn” Quản Bạ ngược Mèo Vạc quành Mã Pí Lèng sang Đồng Văn, thi thoảng bạn cũng sẽ gặp những dãy phố đượm cái kiến trúc của người Việt, người Hoa gợi nét đẹp dặm trường.

Nhưng, kinh đô của những kiến trúc khiến các nhà văn hoá phải xúc tiến lập hồ sơ tôn vinh là di sản văn hoá quốc gia thì phải là phố cổ Đồng Văn (trung tâm huyện lỵ Đồng Văn hiện nay). Xã Đồng Văn xưa thuộc tổng Đông Quan, châu Nguyên Bình, phủ Tường Yên, tỉnh Tuyên Quang.

Sau đó tách nhập vào châu Bảo Lạc do một thổ quan người Tày họ Nông cai quản như một lãnh địa riêng. Khu vực xã Đồng Văn hiện nay là nơi cư trú lâu đời của các dân tộc Kinh, Tày, Mông, Hoa, Lô Lô, Giấy..., chủ yếu do các thổ ty họ Lương và họ Nguyễn (người Tày) cai quản.

Đến khi thực dân Pháp chiếm đóng Hà Giang (năm 1887), tức là cách ngày nay 120 năm, chúng đã nắm lấy các thổ ty phong kiến địa phương lập ra bộ máy thống trị từ tỉnh đến các châu, tổng, xã, thực hiện chính sách chia để trị. Đồng Văn được chia ra làm 4 khu vực cho các thổ ty nắm giữ. Vùng xã Đồng Văn hiện nay chủ yếu do thổ ty Nguyễn Chấn Quay cai quản. Phố cổ Đồng Văn được hình thành từ độ ấy.

Chợ Đồng Văn, mới tinh sương đã sặc sỡ khăn áo người Mông trong những dãy cột đá lừng lững. Ngói ống, ngói vảy theo phong cách kiến trúc Việt- Hoa, khiến cho chợ thâm u bí ẩn như những ngôi chùa cổ. Cột đá vuông vức dài cả chục mét, chu vi hai - ba người ôm.

Đá ám khói của những bễ rèn lửa than dao kiếm (khoa học từng chứng minh người Mông có nghệ thuật rèn sắt vào loại nhất - nhì thế giới), những chảo thắng cố nghi ngút hàng vạn phiên chợ đã qua.

Chợ đã được người bản xứ và người Pháp xây từ lâu lắm, đến Tết Nguyên đán năm 1923, trong một trận hoả hoạn dữ dằn, chợ và nhiều dãy nhà lợp tranh đã bị thiêu trụi. Và người Pháp đã tiến hành quy hoạch và các thổ ty người Tày, người Mông đã phải cho người sang tận Tứ Xuyên (Trung Quốc) mời các hiệp thợ tài hoa về tái thiết “phố chợ”.

Hai đại công trình là chợ Đồng Văn, với kết cấu hình chữ U tráng lệ, thâm u với những kiến trúc đá bất hủ như hiện nay và khu nhà Cung phàng (nay là trụ sở Công an huyện Đồng Văn) đã được hoàn thành trong thời gian 1925-1928.

Cũng trong khoảng thời gian từ 1923 – 1940, rất nhiều ngôi nhà cổ lần lượt được thợ người địa phương, thợ người Tứ Xuyên hoàn thành, tạo nên diện mạo cơ bản của khu phố cổ Đồng Văn hiện nay.

Chợ Đồng Văn cổ kính hơn cái tuổi gần bách niên của mình bởi khói lửa hoả lò, bễ rèn và các chảo thắng cố. Có ông cụ áo chàm, đội mũ nồi vừa đi, vừa tủm tỉm cười; vai khoác mười mấy cái khèn Mông, khách Tây, khách xuôi xấn đến hỏi gì cụ cũng chỉ “chư pâu”. Không biết đâu!

Cụ là người Mông ở Vần Chải - quê hương của các nghệ nhân làm khèn Mông nức tiếng Hà Giang. Có đám thanh niên ngồi xổm ngắm khách xa mà thắc mắc không hiểu sao chợ Đồng Văn quê mình dạo này đông người lạ thế.

Khách ra hiệu chỉ tay vào đám thanh niên, lại chỉ tay vào tấm biển xanh trên nền trắng, giơ máy ảnh lên, ý rằng đứng vào đây cho mình chụp một pô ảnh nào. Đám thanh niên kéo đến xúm xít quanh tấm biển. Đèn loé lên trong mù mịt sương sớm. Tiếng cười hào sảng vang lên. Cuộc sống ấy chảy trong phố cổ ngót một thế kỷ qua...

UBND huyện Đồng Văn cùng các ngành chức năng đã quyết định tổ chức đêm phố cổ trên cao nguyên đá. Đây là nhóm người đến từ xã Lũng Phìn, Phố Bảng, họ náo nức trình diễn (và bán hàng) công nghệ dệt vải, nhuộm vải, may áo tà pủ (trang phục truyền thống của người Mông); đây là “cánh” người Cờ Lao ở Sinh Lủng, họ lếch thếch đi bộ từ gà gáy, giờ mới ngả bàn ra chợ hành nghề chế tạo thì gỗ, chõ gỗ đồ mèn mén (thức ăn làm bằng bột ngô); đặc biệt, cái chỗ đỏ lửa như cõi của bà La Sát kia là mấy chàng người Mông Lũng Phìn, họ rèn nông cụ, kể cả dao kiếm, kể cả khoan nòng sung kíp nếu cần trình diễn.

Theo tài liệu của UBND huyện Đồng Văn, phố cổ Đồng Văn ướp trong mình một tiềm năng du lịch lớn. Kiến trúc nhà mềm mại mà oai phong, hình thành từ trên dưới một trăm năm trước, kết hợp hài hoà giữa kiến trúc Việt Nam và Trung Hoa.
 
Cổ mà đẹp đệ nhất ở phố cổ Đồng Văn hiện nay có lẽ là nhà của bà Tân đang cư trú ở thôn Quyết Tiến (xã Đồng Văn). Chính dòng họ Lương người Tày, đứng đầu là thổ ty Lương Trung Nhân nức tiếng một thời đã đứng ra thuê thợ từ Tứ Xuyên (Trung Quốc) về thiết kế căn nhà này vào năm 1890.

Dù đã bị xuống cấp ít nhiều ở phần tường hậu, nhưng vẻ mềm mại, cổ kính của nó thì vẫn còn nguyên. Từ khi UBND huyện Đồng Văn có văn bản quyết định tổ chức đêm phố cổ Đồng Văn hằng tháng và cấp cho chủ mỗi ngôi nhà cổ vài chiếc đèn lồng đỏ treo để thắp trước nhà, ngôi nhà của thổ ty Dương Trung Nhân (bà Tân đang sử dụng) lại có thêm một vẻ đẹp mới.

Cách biệt thự trình đất và viền đá tảng của Dương Trung Nhân không xa là biệt phủ của thổ ty người Tày Nguyễn Đình Cương (1865-1928) và dòng họ Nguyễn. Ông này cũng chẳng thua chị kém em, cũng sang tận Tứ Xuyên vời một hiệp thợ xây toà nhà lớn vào năm 1920. Sau này, dinh thự ấy được ông con trai thổ ty tên là Nguyễn Chấn Quay sử dụng, rồi bán cho Nhà nước vào năm 1958.

Tiếp đó, toà biệt thự cổ trở thành trường cấp 1 xã Đồng Văn (1960-1978), rồi là trụ sở UBND xã Đồng Văn (1979-1984). Ngôi nhà xây năm 1925, do một chức sắc địa phương có cái tên dữ dằn Tạ Hổ Thần cai quản trong nhiều thập kỷ, hiện nay bà Phạm Thị Thư đang sử dụng. Còn rất nhiều ngôi nhà cổ ở Đồng Văn hiện nay đang được đem ra phục vụ du lịch...

... chợ Đồng Văn 100 năm tuổi trên cao nguyên đá.

Giấc mơ mến thương của phố cổ!

Anh Nghiệp - cán bộ Phòng văn hoá huyện Đồng Văn cực kỳ tâm huyết với việc lập hồ sơ, tổ chức đêm hội phố cổ hằng tháng tại Đồng Văn (từ 21-25 dương lịch hằng tháng). UBND huyện đã họp dân, đã giao cho các ban ngành chức năng tuyên truyền, chung tay giải quyết các vấn đề nóng đang đặt ra ở phố cổ.

Ông Sùng Đại Hùng - Chủ tịch UBND huyện - là người rất tâm đắc với việc cõng phố cổ Hội An ngược núi lên cao nguyên đá Đồng Văn. Tour du lịch ở vùng đất huyền thoại: Từ thị xã Hà Giang, qua cổng trời Quản Bạ, cổng trời Yên Minh, cổng Trời Cán Tỷ; từ Mèo Vạc ngược chợ tình khuất nẻo, hoang sơ, ăn khách nhất VN Khâu Vai; vượt Mã Pí Lèng, sang Đồng Văn với phố cổ trăm năm tuổi; về Sà Phìn với di tích nhà Vương; ngược điểm tột Bắc Việt Nam thăm cột cờ Lũng Cú với xóm Séo Lủng tột đất Việt Nam của người Lô Lô đang được huấn luyện để làm “điểm đến” tuyệt vời…

Ông Nguyễn Trùng Thương - Giám đốc Sở VHTT Hà Giang - trịnh trọng thông báo: Địa phương đã lo được quỹ đất cho bà con dãn dân ra khỏi phố cổ Đồng Văn để hình thành phố đi bộ, phố trình diễn ẩm thực, làng nghề, dân ca dân vũ đậm chất biên cương, sơn cước của Đồng Văn. Đã có hội thảo, phòng tài chính huyện đã đo đạc tính đếm di dân, đền bù. Chuyên gia văn hoá đã lập hồ sơ di tích.

Sự ngỡ ngàng, xúc động của du khách khi gặp giấc mơ đèn lồng đỏ ở một phố núi điệp trùng đá xám tai mèo như Đồng Văn, cũng đồng nghĩa với việc còn rất nhiều khó khăn mà những người tâm huyết với mô hình Đêm phố cổ nơi này phải vượt qua.

Họ làm du lịch ở nơi rừng xanh núi đỏ, nơi khô khát bậc nhất Việt Nam. Họ muốn đem nghệ nhân, các tích trò, các nghề quen, các điệu dân ca - dân vũ riêng có ra trình diễn phục vụ du khách, song tất cả các “chất liệu” kể trên đều ở dạng hoang sơ, chưa bao giờ biết đến khái niệm trình diễn hay bất cứ điều gì giống như sự chuyên nghiệp.

Bà Tân đưa chúng tôi thăm hệ thống toà ngang dãy dọc của “biệt thự” dòng dõi thổ ty phong kiến nhà mình với không ít lo toan. Bà cứ lặng lẽ sống trong không gian cổ kính xuống cấp nghiêm trọng ấy giống như một nhà sư giữ chùa cổ.

Móng nhà, đường hiên và không ít hạng mục quý được đẽo bằng đá tảng xanh, kể cả những trụ đá trắng dậy lên nước thời gian xưa cũ. Tường nhà được trình bởi đất trộn cát, vôi, đường mật phên, giấy bản hoặc nhiều góc xây bằng gạch nung, gạch mộc. Cửa ra vào thiết kế dưới dạng cửa vòm và cửa vuông có ốp đá.

Cột nhà làm bằng gỗ nghiến, sàn gác cũng bằng gỗ quý. Nhưng nay nó đã xuống cấp khiến bà Tân phải kè chống tứ bề. Tường hậu ngôi nhà nghiêng, các cây chống không đỡ được, khiến bà và con cháu phải đan dây thép buộc hàng chục viên đá tảng treo bung biêng ven tường hậu để lấy lại thế cân bằng cho di sản.

Đấy là bà Tân và mấy chục chủ nhân của các ngôi nhà cổ còn có ý thức giữ gìn. Chứ phố cổ Đồng Văn đã kinh qua quá nhiều sự tàn sát. Nhiều giá trị kiến trúc cổ nơi này đã vĩnh viễn rời xa chúng ta.

Thiết tưởng cũng cần phải mô tả ra đây để chúng ta thấy phố cổ Đồng Văn còn quyến rũ hơn cái lễ hội đèn lồng được tổ chức mỗi mùa trăng một lần bây giờ rất nhiều.
 
Anh Nhất - lãnh đạo trung tâm văn hoá Đồng Văn - khoát tay: Cách đây 20 năm, phố cổ Đồng Văn tuyệt vời. Bên giao thông của huyện họ tiếp quản khu nhà đất trình tường, cột gỗ 2 tầng của Pháp.

Bên Công an cũng đã phá đi một toà biệt thự xây trụ sở, đó là nhà Cung Phàng nổi tiếng, bị đánh sập năm 1984. Bấy giờ, cán bộ địa phương phải cho một chiếc xe Gat dữ dội buộc dây cáp kéo mãi mà không đổ. Không ít ngôi nhà mới xanh đỏ bốn - năm tầng vẫn mọc lên ngay trong khu phố cổ, đó là một sự vô lối.

Đêm lang thang phố cổ Đồng Văn, lữ khách sẽ gặp rất nhiều điều lạ. Cái rét ngọt và sương giăng cả tứ mùa sẽ khiến du khách nhận ra một điều ít ai để ý: miền Bắc núi đá của mảnh đất tột Bắc VN này đang sở hữu những cao nguyên cao nhất Việt Nam.

Dãy phố cũ, thềm đá, nền đá và những cây cột đá ám khói mèn mén, thắng cố và bễ lò rèn của phiên chợ miền rừng này, trong đêm như có hồn. Như một món cổ vật ướp ủ trong giá lạnh, sương muối và những cơn gió cao nguyên khoáng đạt.
 
Phố cổ Đồng Văn, thâm nâu, thâm trầm mà vạm vỡ. Đèn lồng đỏ mới chỉ được khai mở ít ngày. Bước đi lẫm chẫm, lúng túng, ít nhiều vụng về của đêm phố cổ, nếu có, thì cũng là dễ hiểu. Chỉ riêng cái việc biết thương hoa tiếc ngọc quyết tâm mở hội đèn lồng tôn vinh phố cổ Đồng Văn đã là một cái gì thật mến thương rồi.