Báo laodong điện tử tin tức thời sự cập nhật liên tục

Theo đánh giá của Uỷ ban quốc gia UNESCO Việt Nam thì cả hai khu dự trữ sinh quyển do Nhà nước Việt Nam đề cử đều có triển vọng được Uỷ ban MBA công nhận vì tính đặc hữu, hiếm có của nó.

Cù lao Chàm - Hòn ngọc giữa biển khơi

10 năm (1999) sau ngày Đô thị cổ Hội An được UNESCO ghi vào danh sách Di sản Văn hoá thế giới, Cù lao Chàm hôm nay được biết đến như  điểm du lịch sinh thái tuyệt vời giữa biển khơi, kết nối với di sản sau 15 phút tàu cao tốc.

Trong quá khứ, hòn đảo này đóng vai trò tiền cảng của thương cảng Hội An. Những ngày này, Cù lao Chàm đang hào hứng trong tâm thế mới, cùng thế giới bảo toàn môi trường sống của trái đất, với vai trò là một khu dự trữ sinh quyển của nhân loại.

Câu chuyện Tái ông

Nhìn từ biển khơi, Cù lao Chàm như một bình phong che đỡ cho thành phố Hội An. Theo nhà Quảng Nam học Nguyễn Văn Xuân, những năm cuối thế kỷ 18, Đặc sứ đặc mệnh toàn quyền Anh Macarthay đã cử đoàn đi khảo sát và thương thuyết với triều đình nhà Nguyễn đến 3 lần để thuê và sử dụng Cù lao Chàm như một vị trí hội tụ việc mua bán, kinh doanh cho thương nhân trên con đường thuỷ buôn bán từ Tây sang Đông và ngược lại.

Khi chiến tranh Nha phiến (1842) tại Trung Quốc chấm dứt, người Anh có được Hồng Kông, thì họ mới từ bỏ ý định đó. Như vậy, giả thuyết nếu triều đình Nguyễn chấp nhận sự đề nghị của người Anh thì lịch sử đã có một dòng chảy khác và có thể hôm nay nhân loại đã không có một Khu sinh quyển đặc thù hiếm có Cù lao Chàm.

Với 8 đảo có diện tích 15,5km2, nằm cách đô thị cổ Hội An chừng 19km (10 hải lý) đường biển, cách đây hơn mươi năm, Cù lao Chàm như một thiên đường bị bỏ quên. Khi tiến hành khảo sát để thành lập Khu bảo tồn biển, chuyên gia Hans Dilev của Đại học Arhus - Đan Mạch đã không giấu được sự ngạc nhiên trước vẻ hoang sơ và đa dạng sinh học tại đây.

Ông khẳng định: "Đây là một trong số rất ít đảo của Việt Nam còn giữ được thảm thực vật có độ che phủ tương đối lớn, là nơi cư trú của nhiều loại động vật hiếm quý trên bờ, dưới biển". Khu bảo tồn biển Cù lao Chàm bao gồm các đảo và cực nước xung quanh, với tổng diện tích 6.719ha, trong đó có khoảng 165ha rạn san hô và 500ha thảm cỏ biển. Các kết quả nghiên cứu đã công bố 947 loài sinh vật sống trên vùng nước quanh các đảo, quanh các vỉa san hô cứng và mềm phát triển dày đặc.

Hệ thực vật Cù lao Chàm gồm 342 loài có ích, tức là trên 60% tổng số loài có thể được sử dụng vào các mục đích khác nhau. Nhóm cây làm thuốc có sự tập trung nhiều nhất, có 116 loài. Nhờ có lớp phủ thực vật tương đối tốt, rừng là nơi cư trú của nhiều loài động vật nên hiện Cù lao Chàm có 12 loài thú, 13 loài chim, 130 loài bò sát và 5 loài ếch nhái. Trong số đó, đáng chú ý có khỉ đuôi dài và chim yến là 2 loài được đưa vào Sách Đỏ Động vật Việt Nam.

Đặc biệt Hòn Lao, nơi vách đá nứt thẳng đứng và luôn có gió thổi mạnh là nơi cư trú của loài yến sào - mà tổ nó là loại thức ăn có giá trị cao cấp, trong thời phong kiến chỉ dành cho các bậc vua chúa.

Hầu hết các đảo của Cù lao Chàm hiện đều có dân cư sinh sống lập thành xã đảo Tân Hiệp, thuộc thị xã Hội An với hơn 2.900 người, chủ yếu là ngư dân. Với hệ sinh thái đa dạng và còn khá nguyên vẹn như vậy, năm 2004, Khu Bảo tồn biển Cù lao Chàm ra đời, rộng 5.175ha, có 165ha dành cho san hô và 500ha cho các loài rong biển. Đây là một trong hai khu bảo tồn biển hiếm hoi ở Việt Nam cùng với Hòn Mun của Khánh Hoà.

Cơ hội mới và thách thức trước mắt

Từ bến thuyền Hội An ra Cù lao Chàm chỉ mất khoảng 15-20 phút đi bằng tàu cao tốc và 60 phút đi bằng tàu thường. Cuộc sống tại đây trong vòng mươi năm trở lại đã có sự thay đổi đáng ngạc nhiên. Điện đã có ở hầu hết các khu dân cư, nhờ vậy các tiện nghi như tivi, tủ lạnh, máy giặt... không còn xa lạ. Nhờ vậy đất liền đã không còn xa xôi cách trở như trước.
 
Trong chương trình xây dựng Cù lao Chàm trở thành một địa điểm du lịch sinh thái, chính quyền Hội An đã cho phép thử nghiệm một số loại hình du lịch nghỉ dưỡng, khám phá..., mỗi năm đón khoảng hơn 10 ngàn du khách. 

Ông Lê Văn Giảng - Chủ tịch UBND thành phố Hội An - cho biết: "Hiện chính quyền địa phương đang tập trung hết sức để đầu tư hoàn thiện cơ sở hạ tầng, và thận trọng chuyển dịch cơ cấu kinh tế tại đây theo hướng du lịch - dịch vụ - thương mại. Du lịch biển đảo được khai thác gắn với bảo vệ môi trường sinh thái".

Trong định hướng phát triển, Cù lao Chàm là cảng du lịch đón các tàu lớn và là nơi xuất phát các tuyến du lịch hải hành dọc biển Việt Nam và quốc tế và chỉ ưu tiên cho những dự án du lịch có chất lượng từ 5 sao trở lên. Hơn hết, khi Cù lao Chàm đang được Nhà nước lập hồ sơ đề cử UNESCO công nhận đây là là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Theo đánh giá Bộ Ngoại giao Việt Nam thì Cù lao Chàm là khu dự trữ sinh quyển duy nhất hiện nay gắn giữa thiên nhiên với không gian đô thị. Phạm vi Khu dự trữ sinh quyển Cù lao Chàm với gần 40.000ha, được khoanh đến tận đô thị cổ Hội An với mô hình sinh quyển-con người-văn hoá.

Một ngôi chùa cổ tại Cù lao Chàm. Ảnh.A.Tuấn

Cơ hội, nhưng với Cù lao Chàm, trước mắt đó cũng là một thách thức lớn. Trong sự bùng nổ du lịch, lượng du khách đến Cù lao Chàm ngày càng đông, các hoạt động du lịch ngày càng diễn ra mạnh mẽ đã đặt áp lực lên thiên nhiên hoang sơ của các hòn đảo.

Không ít người còn tìm đến đây để khai thác cây cỏ nhung, một loại thuốc Nam đặc biệt quý hiếm, rồi đánh bắt cá chình, cua đá, ốc vú nàng...  gây ra sự hao hụt đáng kể trong cộng đồng sinh vật quý hiếm nơi đây.
 
Kết quả khảo sát lập bộ hồ sơ đề cử khu dự trữ sinh quyển cho Cù lao Chàm cho thấy và động vật rạn san hô đang sụt giảm đáng kể; nhiều loại gần như không còn tìm thấy. Bên cạnh đó, do thiếu đất xây dựng các khách sạn, nhà nghỉ, nơi lưu trú nên dịch vụ phục vụ tại đây khá thiếu thốn, không đáp ứng nổi yêu cầu của du khách đến ngày một đông.

Để giải quyết yếu điểm này, UBND thành phố Hội An đã tổ chức nhân dân trên đảo cung cấp trực tiếp các dịch vụ như, lưu trú tại nhà (homestay), phục vụ ăn uống, giới thiệu và bán các loại hàng đặc sản của đảo, tổ chức các trò chơi dân gian của ngư dân trên đảo, vận chuyển khách tham quan trên đảo... Đồng thời một hệ thống xử lý rác thải hiện đại cũng đang được khẩn trương triển khai xây dựng dưới sự giúp đỡ của Chính phủ Pháp.

Ghi tên Cù lao Chàm - Hội An vào danh sách Khu dự trữ sinh quyển thế giới sẽ được UNESCO quyết định trong vài ngày tới. Điều đó ghi nhận sự quý báu riêng có của một vùng đất, nhưng đồng thời cũng đặt lên vai người dân, chính quyền thành phố Hội An một trách nhiệm nặng nề.

7 tiêu chí để Cù lao Chàm được công nhận một khu dự trữ sinh quyển  Theo quy định, để có thể xác nhận làm khu dự trữ sinh quyển phải đáp ứng 7 tiêu chí có nội dung chủ yếu: 1. "Khu vực đó có đại diện đa dạng của các hệ sinh thái của những khu vực địa lý sinh vật chính bao gồm cả những giai đoạn phát triển có sự tác động của con người không". Cù lao Chàm là phần kéo dài về phía đông nam của khối đá hoa cương (granit) Bạch Mã - Hải Vân - Sơn Trà được hình thành cách đây khoảng 230 triệu năm. Nhiều cảnh vật thơ mộng, huyền ảo;  động thực vật đa dạng giống loài cao gồm 188 loài thuộc 66 chi và 13 họ san hô, có 128 loài thuộc 39 họ san hô cứng... Cù lao Chàm hiện là Khu bảo tồn biển ở Việt Nam. 2. Khu vực đề cử có giá trị bảo tồn đa dạng sinh học cao Rừng trên đảo Cù lao Chàm được xếp loại (category) rừng đặc dụng hải đảo, thường xanh nhiệt đới gió mùa, lá rộng ưu thế (Tropical evergreen broadleave forest), tổ thành thực vật được hội tụ các dòng Bắc Trường Sơn và Nam Trường Sơn, hơn 500 loài thực vật thuộc gần 100 họ bậc cao; nhiều loài cây bản địa có giá trị cao phát triển mạnh. Đơn vị quản lý bảo vệ rừng đặc dụng đã phối hợp chặt chẽ với cộng đồng làng xã thực hiện có hiệu quả sự nghiệp bảo vệ rừng trên đảo. Nguồn nước ngọt ngầm và chảy mặt được bảo vệ tốt. Ngoài ra có khoảng 200 loài cá rạn san hô thuộc 85 giống 36 họ; tôm hùm, hải sâm... 3. Khu dữ trữ sinh quyển đó có thể thực hiện phát triển theo hướng biền vững tại khu vực Đời sống kinh tế - xã hội Cù Lao Chàm đã có những bước chuyển đáng kể. Cơ sở hạ tầng kinh tế - xã hội từng bước được đầu tư  gồm: trường học, trạm xá, cảng cá, hệ thống đường giao thông, điện, nước sinh hoạt... Ngoài ra các làng nghề truyền thống, phong tục tập quán, nếp sống thuần hậu của con người Hội An, ẩm thực và văn hoá dân gian; khả năng phát triển kinh tế xã hội theo hướng du lịch dịch vụ và đánh bắt hải sản... 4. Khu dự trữ sinh quyển có diện tích thích hợp để đáp ứng được 3 chức năng của khu dự trữ sinh quyển Diện tích đáp ứng được các tiêu chí bảo tồn lâu dài ở vùng lõi: 2.471ha và vùng đệm: 8.455ha;  Các vùng sẵn có cho việc nghiên cứu việc sử dụng bền vững các nguồn tài nguyên thiên nhiên cùng với cộng đồng địa phương: 22.220ha. 5. Khu vực đó có đủ những vùng thích hợp Vùng bảo vệ nghiêm ngặt (vùng lõi): Là vùng có hệ sinh thái rạn san hô và đa dạng sinh học biển được bảo toàn nguyên vẹn, được quản lý và bảo vệ chặt chẽ, hạn chế tối đa các ảnh hưởng tiêu cực đến sinh cảnh, tạo điều kiện cho việc nghiên cứu khoa học và giáo dục đào tạo; Vùng đệm hoặc vùng được xác định rõ ràng và là vùng phụ cận bao quanh hoặc kề sát với vùng lõi ; Vùng kinh tế sinh thái du lịch và dịch vụ trung tâm; Vùng chuyển tiếp các nguồn tài nguyên được quản lý khuyến khích phát triển. 6. Có sự sắp sếp theo cấp độ của những thành phần liên quan, những người tham dự, những đối tượng quan tâm tại những khu vực phù hợp để cùng thực hiện những chức năng của khu dữ trữ sinh quyển.   Hoạt động giám sát, nghiên cứu không phá hủy, sử dụng tác động thấp như giáo dục, thu hái có lựa chọn bởi cộng đồng địa phương như nấm, cỏ...phù hợp với mục đích bảo tồn của khu vực, du lịch sinh thái phải phù hợp với mục tiêu bảo tồn. 7. Cơ chế thực hiện Khu DTSQ đề cử có cơ chế quản lý việc sử dụng và các hoạt động của con người trong vùng đệm; các văn bản và chính sách của chính quyền địa phương về sử dụng đất, tài nguyên và nguồn nước và các công ước, thoả thuận quốc tế về bảo vệ môi trường tự nhiên ven biển đã được Chính phủ Việt Nam phê duyệt hoặc đã ký. (Trích từ bộ hồ sơ đề cử Khu dự trữ sinh quyển Cù lao Chàm)