Một số mặt hàng tạm nhập tái xuất qua các cửa khẩu nhỏ là đông lạnh và thực phẩm. Ảnh: T.N.Duy
Để Móng Cái thực sự là khu kinh tế mở:
Không chỉ cần “đại hạ giá” thuế, phí...
Thủ tướng Chính phủ vừa ký quyết định thành lập Khu kinh tế (KKT) cửa khẩu Móng Cái, tỉnh Quảng Ninh, trên cơ sở sáp nhập một số xã, thị trấn của huyện Hải Hà, trong đó có Khu công nghiệp - cảng biển Hải Hà với TP.Móng Cái hiện tại.
Tuy nhiên, bài học từ việc phát triển các KKT, KCN trong cả nước thời gian qua cho thấy, nếu không có sự đột phá về cơ chế, thể chế... thì đây mới chỉ là sự thay tên đổi họ cho địa phương này.
Nhiều rào cản
Tại hội thảo về định hướng phát triển TP.Móng Cái mới đây, khi so sánh các cặp đô thị - KKT cửa khẩu đối xứng qua biên giới, Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam - ông Trần Đình Thiên - cho rằng các đô thị - KKT của Việt Nam “tụt hậu nhanh chóng và đáng lo ngại”. Móng Cái cũng nằm trong số đó. Ông dẫn ra một loạt các nguyên nhân về sự tụt hậu trên: Hệ thống cơ chế chắp vá, đối phó, hưởng lợi ngắn hạn, tính tự phát cao, gây xung đột lợi ích, trình độ thể chế thấp kém, không có tư tưởng cạnh tranh quốc tế...
Có lẽ, vì thế, theo chuyên gia Võ Đại Lược, Việt Nam chưa có một đặc khu kinh tế nào thực sự, về cơ bản chỉ là những KCN: “Với những gì đã thể hiện, đến nay, ngay cả Khu kinh tế mở Chu Lai cũng đơn giản chỉ là một KCN”.
Khá nhiều mô hình phát triển khác nhau cho Móng Cái được đưa ra tại hội thảo, nhưng đều có chung một điểm: Móng Cái thiếu rất nhiều, từ thể chế đến hạ tầng giao thông và nguồn nhân lực chất lượng. Hiện, ngoài đường biển, bằng đường bộ, từ Hà Nội, Hải Phòng đi Móng Cái thuận tiện nhất chỉ có quốc lộ 18. Dù đã được nâng cấp, nhưng chỉ cần một xe tải nhỏ chẳng may tai nạn, khả năng tắc toàn tuyến là rất cao.
Hiện nay, ngay cả lao động ở mức độ bình thường tại Móng Cái cũng thiếu, khiến thành phố với những cửa khẩu tỉ đô này đành ngậm ngùi nhìn nhiều nhà đầu tư lớn đến, nhưng lại đi nơi khác đầu tư. Ông Lý Kế Đông - Tổng Giám đốc Cty TNHH khoa học kỹ thuật Texhong Ngân Long (Hồng Kông) - trong lễ nhận giấy phép đầu tư mới đây cho biết, sẽ phải đưa gần 200 kỹ sư cao cấp từ Trung Quốc sang; còn công nhân lao động khả năng sẽ phải điều chuyển một phần từ các nhà máy ở miền Nam ra.
Xin cơ chế, không xin tiền
Có lẽ, cái thiếu và yếu nhất của tất cả các KKT ở Việt Nam hiện nay là vấn đề thể chế. Theo các chuyên gia kinh tế, nếu không có sự vượt trội về thể chế hành chính và kinh tế thì Móng Cái cũng sẽ giống như các KKT khác hiện nay trong cả nước.
Điểm lại tất cả các KKT thành công trên thế giới, tiến sĩ Võ Đại Lược cho rằng, điểm mấu chốt để thành công là thể chế hiện đại và phù hợp thông lệ quốc tế, chứ không phải là xin vốn đầu tư và ưu đãi. Không đâu xa, Thẩm Quyến cũng áp dụng cách thức đó để từ một làng chài trở thành thành phố lớn thứ 4 của Trung Quốc. Trong khi đó, hầu hết các KCN, KKT ở Việt Nam lại chủ yếu đưa ra hình thức ưu đãi về thuế, phí... - nghĩa là tự đại hạ giá mình - để thu hút đầu tư. Vì thế, 28 KKT cửa khẩu của 15 tỉnh biên giới chưa có mô hình nào thực sự nổi trội, tương xứng với tiềm năng.
Một số chuyên gia cho rằng, một thể chế cao hơn là hết sức cần thiết với Móng Cái, bởi thành phố này có cửa khẩu quốc tế lớn, có nhiều vấn đề nhạy cảm, đòi hỏi quyết định nhanh.
Tuy nhiên, hiện nay, Việt Nam chưa có một văn bản pháp quy cho phép các khu kinh tế có thể có những thể chế hành chính và kinh tế vượt trội theo hướng hiện đại và thông lệ quốc tế. “Vì thế, Móng Cái nhiều nhất cũng chỉ được xây dựng thành một khu kinh tế với những ưu đãi cao nhất như các xã khó khăn và như khu kinh tế cửa khẩu Lao Bảo, Quảng Trị. Và như vậy, có thể dự báo là: Những kết quả đạt được sẽ rất hạn chế” - tiến sĩ Võ Đại Lược nhận định.
Tất nhiên, không phải bê nguyên xi mô hình của các nước để áp cho KKT cửa khẩu Móng Cái, nhưng nếu không có những đột phá về tư duy, thể chế, sẽ khó có sự đột phá về phát triển đối với thành phố này.