Mới đây, Chính phủ đã xem xét lộ trình bắt buộc sử dụng xăng sinh học E5 đại trà, dự kiến khoảng cuối năm 2013 để giảm dần sự phụ thuộc vào nhiên liệu truyền thống, thì vướng mắc lớn nhất vẫn là từ phía người dân chưa sẵn sàng sử dụng. Trong khi chính sách phát triển loại nhiên liệu này thiếu nhất quán, doanh nghiệp sản xuất xăng E5 ở vào thế tiến thoái lưỡng nan.

Càng bán, càng lỗ

Đón đầu xu thế phát triển của thị trường năng lượng sinh học (NLSH), từ tháng 7.2007, dự án sản xuất ethanol nhiên liệu đầu tiên của VN do Cty CP Đồng Xanh chính thức khởi công xây dựng trên diện tích 16ha tại xã Đại Tân, huyện Đại Lộc, Quảng Nam với tổng mức đầu tư trên 500 tỉ đồng, công suất 100.000 tấn ethanol/năm (tương đương 130 triệu lít/năm). Tiếp đến, Cty TNHH Tùng Lâm (Đồng Nai) cũng đầu tư xây dựng và đưa vào sản xuất nhà máy có quy mô công suất 70 triệu lít/năm.

Năm 2009 đánh dấu sự vào cuộc khá quyết liệt của Tập đoàn Dầu khí VN (PVN) với việc hình thành 3 nhà máy là Nhà máy NLSH ethanol Phú Thọ, đặt tại huyện Tam Nông; NM ethanol Dung Quất, tại KKT Dung Quất, Quảng Ngãi và NM ethanol Bình Phước, tại huyện Bù Đăng, tỉnh Bình Phước. Quy mô 3 nhà máy tương tự nhau, công suất 100 triệu lít/năm, tổng mức đầu tư khoảng 80 triệu USD/nhà máy, sử dụng mỗi năm khoảng 260.000 tấn nguyên liệu sắn lát để sản xuất cồn sinh học nồng độ trên 99,7%, phân vi sinh, CO2 thực phẩm và khí đốt sinh học. Đến nay đã có 1 nhà máy đi vào hoạt động.

Cùng với việc đầu tư sản xuất cồn sinh học, tháng 8.2010, TCty Dầu VN (PV Oil) - doanh nghiệp thuộc PVN - cũng lần đầu tiên đưa ra thị trường sản phẩm sinh học - xăng E5 với 12 điểm bán đầu tiên và đến cuối năm 2010 đã phát triển lên 30 cửa hàng xăng dầu tại Hà Nội, Hải Phòng, Hải Dương, Đà Nẵng, Huế, TPHCM và Vũng Tàu. Đến nay, số cửa hàng và đại lý bán xăng E5 thuộc PV Oil và Petec đã lên tới gần 150 cửa hàng. PV Oil cũng đầu tư 4 cơ sở pha chế xăng E5 tại Đình Vũ, Nhà Bè, Liên Chiểu và Vũng Tàu. Tiếp theo PV Oil, Cty Dầu khí TPHCM (Saigon Petro) cũng đầu tư hệ thống pha chế xăng E5 và phát triển 4 cây xăng bán thí điểm tại TPHCM.

Tuy nhiên, trái với kỳ vọng, sản lượng bán xăng E5 thấp hơn nhiều so với dự kiến. Ông Lê Xuân Trình - Phó TGĐ Petec, nguyên Phó TGĐ PV Oil - cho biết: “Thời gian đầu, để người tiêu dùng làm quen với xăng E5, PV Oil đã giảm giá bán lẻ xăng E5 thấp hơn 500đ/lít so với giá bán xăng RON 92. Tuy nhiên, sau 5 tháng triển khai thí điểm, sản lượng xăng E5 cả năm 2010 của PV Oil chỉ đạt 4.200m3. Các DN không thể duy trì được lâu mức giảm giá do bị lỗ nhiều nên phải điều chỉnh mức chênh lệch xuống còn 300đ/lít, rồi 200đ/lít và hiện nay chỉ còn 100đồng/lít.

Mỗi lít xăng  người tiêu dùng chỉ tiết kiệm được 100 đồng thì không khuyến khích được họ mua xăng E5 là điều dễ hiểu”. Bên cạnh đó, xăng E5 dù đã được mở rộng mạng lưới bán hàng, nhưng so với tổng số cây xăng trên cả nước vẫn như “muối bỏ bể”. Người tiêu dùng dù muốn sử dụng xăng sinh học không phải lúc nào cũng dễ dàng mua được ở bất cứ đâu. Sự bất tiện đi cùng với tâm lý ngại rủi ro chính là rào cản khiến xăng sinh học không đến được với công chúng.

Chính sách thiếu nhất quán

Mới đây, một lãnh đạo PVN đã thẳng thắn thừa nhận, sản xuất NLSH đang khó cả đầu vào lẫn đầu ra. Đầu vào là phải tổ chức vùng nguyên liệu để chủ động sản xuất, đầu ra là khâu tiêu thụ, phải có chính sách ưu đãi của Nhà nước thì một sản phẩm mới như xăng sinh học E5 mới được thị trường đón nhận và người tiêu dùng có thói quen sử dụng.

Trong khi hành lang pháp lý được Bộ Công Thương khẳng định là “không có trở ngại gì” đối với việc sản xuất và cung ứng xăng E5 ra thị trường, Bộ KHCN đã xây dựng và công bố các tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về NLSH như: TCVN 7716-2007 về ethanol nhiên liệu biến tính dùng để trộn với xăng làm nhiên liệu cho động cơ đánh lửa; TCVN 7717-2007 về nhiên liệu diesel sinh học gốc (B100); TCVN 8063:2009 về xăng không chì pha 5% ethanol (E5); TCVN 8064:2009 về nhiên liệu pha 5% methyl este axit béo... làm cơ sở cho các DN đáp ứng về sự phù hợp chủ động nghiên cứu sản xuất, ứng dụng ra thị trường.

Song nếu không có cơ chế, chính sách của Nhà nước nhằm đưa vào sản xuất và sử dụng phổ biến loại xăng này, thì những nỗ lực của các đơn vị đi tiên phong vẫn chỉ là dừng ở mức để thị trường “làm quen”.

Tựu trung lại có 4 khó khăn lớn đang cản trở việc sản xuất và kinh doanh xăng E5, đó là khó khăn về cơ chế chính sách ưu đãi; khó khăn về đầu tư, nâng cấp cơ sở hạ tầng kỹ thuật; khó khăn về phát triển thị trường xăng E5 và khó khăn về vùng nguyên liệu. Theo các DN sản xuất thử nghiệm loại xăng này, giá thành sản xuất NLSH thường bằng hoặc cao hơn giá xăng thông thường và phụ thuộc chủ yếu vào giá nguyên liệu đầu vào của nông dân, trong khi để cạnh tranh và khuyến khích người tiêu dùng sử dụng, giá xăng E5 phải bằng hoặc thấp hơn giá xăng thông thường.

Tuy nhiên, các đề xuất của PVN về ưu đãi đối với xăng sinh học để giảm giá thành như miễn 100% phí xăng dầu, miễn thuế môi trường do là các sản phẩm thân thiện với môi trường; giảm 50% thuế tiêu thụ đặc biệt đối với xăng E5 đưa vào lưu thông và áp thuế VAT bằng 0 đối với sản phẩm đầu ra (E100) của các nhà máy NLSH đã bị Bộ Tài chính bác bỏ. Vì vậy, giá NLSH sẽ không thể cạnh tranh được với năng lượng truyền thống.

Ông Lưu Quang Thái - Chủ tịch Hội Nhiên liệu Sinh học VN, Chủ tịch HĐQT Cty CP Đồng Xanh - cho biết: Hiện đầu tư sản xuất NLSH đòi hỏi một số vốn rất lớn do phải đầu tư nguồn nguyên liệu và trang thiết bị sản xuất rất tốn kém, thường vượt quá sức đối với DN tư nhân. Bên cạnh đó, đầu tư, cải tạo nâng cấp cơ sở hạ tầng phục vụ pha chế, lưu trữ và phân phối xăng E5 cũng cần lượng vốn không nhỏ.

Theo ông Nguyễn Sinh Khang, Phó TGĐ PVN: Cần đầu tư tới 90 triệu đồng/cửa hàng xăng dầu với 3 cột bơm và khoảng 3,2 tỉ đồng/hệ thống phối trộn tại tổng kho. Tổng chi phí sản xuất, kinh doanh xăng E5 không nhỏ chính là nguyên nhân chủ yếu khiến các DN lớn như Petrolimex, Mipeco (Cty Xăng dầu Quân đội) chưa mặn mà phân phối xăng E5. Điều này dẫn đến nghịch lý khác là lượng cồn ethanol mà các DN trong nước sản xuất ra chủ yếu lại để... xuất khẩu, chứ không phải phục vụ nhu cầu trong nước.

Ông Khang cho biết: Với thị phần và năng lực hiện tại của các đơn vị thuộc PVN (PV Oil, Petec), nếu đầu tư nâng cấp cơ sở vật chất “kịch kim” cũng chỉ có khả năng phân phối được 2,37 triệu m3, tức khoảng 50% sản lượng xăng E5 của các nhà máy NLSH đã và sẽ ra đời. 50% lượng xăng E5 còn lại (khoảng 2,42 triệu m3) phải được phân phối bởi các đơn vị kinh doanh ngoài Tập đoàn hoặc buộc phải xuất khẩu. Thế nhưng, dường như chính sách vẫn nằm ở đâu đó trên các văn bản hành chính của các cơ quan bộ, ngành, mà chưa thực sự tạo ra chuyển biến để các DN cùng vào cuộc.

Từ 1.12.2013, bắt buộc dùng xăng sinh học E5?

Hiện NLSH được sử dụng phổ biến ở hơn 50 quốc gia. Mỹ, Canada, các nước Tây Âu… đều có kế hoạch sản xuất nhiên liệu thay thế ở quy mô lớn để đáp ứng nhu cầu sử dụng nhiên liệu sinh học ngày càng tăng một cách ổn định.

Nhận thức được tầm quan trọng của NLSH, từ năm 2007, Thủ tướng Chính phủ đã có QĐ177/2007/QĐ-TTg phê duyệt “Đề án phát triển nhiên liệu sinh học đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2025” với mục tiêu hình thành ngành sản xuất NLSH ở VN, từng bước đáp ứng nhu cầu an ninh năng lượng trong nước và thay thế một phần nhiên liệu truyền thống, góp phần bảo vệ môi trường và chống biến đổi khí hậu. Tuy nhiên, với những khó khăn đang hiện hữu thì để ứng dụng và đưa vào sản xuất đại trà xăng sinh học rất cần sự quan tâm của Chính phủ.

Ngày 15.5, Phó Thủ tướng Hoàng Trung Hải đã chủ trì cuộc họp Chính phủ cho ý kiến xây dựng Dự thảo quyết định về việc ban hành lộ trình bắt buộc áp dụng tỉ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học với nhiên liệu truyền thống. Dự thảo được Bộ Công Thương soạn thảo với lộ trình bắt buộc áp dụng tỉ lệ pha trộn xăng E5 cho phương tiện cơ giới đường bộ bắt đầu từ ngày 1.12.2013 tại: Hà Nội, TPHCM, Hải Phòng, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ngãi, Bà Rịa - Vũng Tàu.

Việc sử dụng xăng E10 sẽ chậm hơn, dự kiến từ 1.6.2015 được áp dụng  tại các tỉnh, thành phố trên và từ 1.12.2016 sẽ được áp dụng trên toàn quốc. Diesel B5 dự kiến từ ngày 1.7.2015 được áp dụng tại các địa bàn Hà Nội, TPHCM, Hải Phòng, Đà Nẵng và Cần Thơ và từ 1.7.2017 áp dụng chung trong cả nước. Theo hướng này, Phó Thủ tướng yêu cầu Bộ Công Thương lấy ý kiến các bộ, ngành để hoàn thiện dự thảo, theo đó việc quyết định lộ trình sử dụng xăng  E5, E10 cần bảo đảm đi vào thực tiễn cuộc sống.

Năm 2007, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt “Đề án phát triển nhiên liệu sinh học đến năm 2015, tầm nhìn đến năm 2025”, với mục tiêu năm 2010, sản xuất và sử dụng thử nghiệm nhiên liệu sinh học quy mô 100.000 tấn E5 (xăng pha 5% ethanol) và 50.000 tấn B5 (dầu diesel pha dầu thực vật)/mỗi năm. Đến năm 2015, sản lượng ethanol và dầu thực vật đạt 250.000 tấn (pha được 5 triệu tấn E5, B5), đáp ứng 1% nhu cầu xăng dầu của cả nước. Theo Thứ trưởng Bộ Công Thương Lê Dương Quang, triển khai Quyết định số 177/QĐ-TTg, Việt Nam đã có 13 dự án đăng ký triển khai về sản xuất ethanol nhiên liệu. Theo kế hoạch, đến tháng 4.2012, có 5 nhà máy sản xuất ethanol đi vào hoạt động với công suất thiết kế 490 triệu lít/năm. Bộ Công Thương cũng cho biết, với 5 nhà máy này, hoàn toàn có khả năng thay thế  100% và vượt toàn bộ nhu cầu tiêu dùng xăng cả nước đến năm 2015 với tỉ  lệ phối trộn 5%.