Kể cả kiểm lâm cũng không biết đó là gỗ gì, chỉ biết nó rất quý do đặc tính... tự thay đổi màu sắc. Cũng do vậy, loại cây “kỳ diệu” này đang bị khai thác bức tử, có nguy cơ tuyệt diệt trước khi cơ quan quản lý và các nhà khoa học kịp am tường về nó.    

Kỳ lạ gỗ... đổi màu

Ông T - chủ DNTN D.Th - ở thôn Tam Phong, xã Ea Tam là người đang sở hữu 4 tác phẩm mỹ nghệ được làm từ cây “đổi màu”, thuộc loại... to hết cỡ. Đó là cặp lục bình có đường kính 40cm, cao 1,2m; một tượng phật Di Lặc và một tượng phật Quan Thế Âm Bồ Tát với kích thước tương tự. Cả bốn tác phẩm đều có vân gỗ đẹp như gỗ thủy tùng, mịn như gỗ trắc, đặc biệt là có nhiều màu sắc khác nhau.

Đúng như ông T đã nói trước, trên chiếc lục bình có chỗ màu trắng, chỗ màu xanh đậm, màu hồng, màu tím... Chiếc còn lại thì chỉ có màu nâu đậm và màu đen sẫm, được giải thích là do để trong bóng tối lâu ngày. Chỉ cần đem ra chỗ sáng vài ngày, tự khắc nó đổi qua những màu khác, như cái lục bình thứ nhất.

Ông T cho biết, cách đây khoảng 2 tháng, có người đem bốn khúc gỗ đến nài nỉ ông mua với giá 8,5 triệu đồng để tiện lục bình, ông sợ nứt nên chê. Một tuần sau ông nghĩ mình... nhiều tiền, nứt thì bỏ, mấy triệu bạc có gì mà tiếc. Vậy là ông mua, rồi thuê thợ giỏi tay nghề chế tác ra “hàng độc”, để khách đến nhà thèm chơi. Sau này ông T mới biết, bốn khúc gỗ “đổi màu” của ông thuộc loại to nhất, được nhiều lâm tặc trong vùng xác nhận. “Vừa rồi có người trả cặp lục bình 30 triệu, tôi chỉ cho xem, bao nhiêu tiền cũng không bán” - ông T sung sướng nói.

Theo giới thiệu của một người quen, tôi đến xưởng gỗ của ông Dũng ở xã Cư K’lông - nơi có thể mua được các món đồ gỗ tự đổi màu. Ông Dũng cho biết: “Khi mới chế tác, các món đồ này cũng như gỗ thường, để khoảng một tuần thì chuyển sang màu xanh gốm, xanh ngọc, màu hồng tùy theo ánh sáng tương tác... Bởi vậy nếu muốn thay đổi màu sắc, chỉ cần thay đổi vị trí là được”.

Nhưng giá bán khá đắt, một chiếc lục bình bằng lọ hoa 2 triệu đồng, bằng ly bia 3 triệu, loại đường kính một gang tay trở lên thì giá cả tùy thuộc vào... sự thèm muốn của người mua. “Hàng đẹp, màu sắc biến hóa kỳ diệu, nhưng chúng tôi cần loại to hơn” - tôi gợi ý. Ông Dũng dẫn tôi đến một quán càphê gần UBND xã Cư K’lông, lấy ra một cặp lục bình cao 1m, đường kính gần 40cm nhưng nói có người mua rồi. Còn một chiếc nữa, lại có ông Trưởng phòng Tài nguyên - Môi trường huyện dặn rồi. “Dẫn chú đi xem cho biết thôi, nếu muốn lấy thì tuần sau chú quay lại” - ông Dũng nói.

Ông Nguyễn Văn Thắng - Chủ tịch UBND xã Cư K’lông - cho biết: “Xưởng mộc của ông Dũng chưa được cấp phép, kiểm lâm huyện mới về tịch thu hơn một mét khối gỗ “đổi màu” loại to, nhưng gỗ nhỏ thì vẫn còn nhiều”. Cũng theo ông Thắng, rừng ở xã Cư K’lông không có cây “đổi màu”, nhưng người dân đang tàng trữ khá nhiều, nghe đâu bên rừng Ea Sô đưa về.

Từ một nguồn tin ở Cư K’lông, chúng tôi quay lại xã Ea Tam tìm quán càphê C.C.T.E và được ông chủ quán cho xem 9 khúc gỗ “đổi màu” chưa chế tác, mỗi khúc có đường kính 25cm, dài khoảng 1,5m. Do chỗ quen giới thiệu, tôi được ông chủ quán đồng ý “để lại” 2 khúc, mỗi khúc 1,4 triệu đồng chứ không bán hết. Với giá này, mỗi khối gỗ “đổi màu” mua tận gốc khoảng 40 triệu đồng, còn vận chuyển đi nơi khác thì... vô giá.

Ông chủ này cho biết: “Cách đây khoảng hai tháng, một số người trong xã đi rừng phát hiện cây đổi màu, sau đó dân các xã khác cũng đổ xô đi khai thác. Bây giờ hết rồi, có tiền chưa chắc mua được”. Hỏi khu rừng đó ở đâu, ông nói: “Cái đó là bí mật của những người trong nghề, dù còn gỗ hay không cũng không tiết lộ”. Thấy tôi thất vọng, nguồn tin nói chịu khó đi xa, đến xã Ea Tóh hỏi anh L.Gấu. Anh L.Gấu nhìn tôi từ đầu đến chân, rồi nói bằng giọng Nghệ: “Bọn anh chỉ bán đòn tay, xà gồ”. Nhờ chỉ giúp người bán gỗ này, anh cũng ngắn gọn: “Không biết, có thấy ai mua bán gì đâu”. Về, nguồn tin trách tôi không khéo hỏi, anh L.Gấu là đầu mối gỗ “đổi màu” lớn nhất ở huyện này.

Nguy cơ tận diệt

Ông Nguyễn Văn Kiểm - Hạt trưởng Hạt Kiểm lâm Krông Năng - cho biết, hiện cơ quan chức năng cũng chưa biết gỗ “đổi màu” là cây gì. Do không thấy có trong nhóm gỗ quý hiếm nên chỉ bắt, phạt như gỗ tạp (nhóm V). Trong tháng 9 và tháng 10, Hạt Kiểm lâm đã phát hiện 10 trường hợp vận chuyển, mua bán, tàng trữ gỗ “đổi màu” và tịch thu toàn bộ tang vật, phạt mỗi trường hợp 6,5 triệu đồng. Vụ lớn nhất là phát hiện 1,195m3 trên đất của ông Dũng làm gỗ ở xã Cư K’lông, nhưng ông này không nhận nên xử lý giống như gỗ vô chủ.
Trong xưởng gỗ “đổi màu” của ông Dũng.
Tượng phật và lục bình “đổi màu” của ông Dũng.


Trước đây hạt có cho người vi phạm mua lại tang vật theo giá gỗ tạp do UBND tỉnh quy định, khoảng 1,9 triệu đồng/m3, sau đó sợ bị lợi dụng nên không cho mua lại nữa. Về xuất xứ của cây này, ông Kiểm cho rằng người dân huyện Krông Năng khai thác trái phép từ Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô thuộc địa bàn huyện Ea Kar, vận chuyển về huyện qua lâm phần Ban quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn Krông Năng. Vì vậy ban này có trách nhiệm do để gỗ lậu đi qua. “Trong báo cáo gửi Chi cục Kiểm lâm tỉnh ngày 30.10, tôi cũng nói tình trạng vận chuyển gỗ “đổi màu” từ Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô về huyện Krông Năng là có. Chúng tôi cũng đã nhiều lần làm việc, có ý kiến với Ban quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn Krông Năng để ngăn chặn gỗ lậu đi qua, nhưng hoạt động của các trạm bảo vệ rừng thuộc ban này rất kém” - ông Kiểm nói.

Tại huyện Ea Kar, lãnh đạo Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô cho biết qua nắm tình hình bên huyện Krông Năng, lực lượng kiểm lâm Ea Sô ghi nhận có vận chuyển, tàng trữ, mua bán gỗ “đổi màu”. Trong rừng đặc dụng Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô, chỗ có gỗ “đổi màu” được xác định là tiểu khu 6xx. Tiểu khu này do Trạm kiểm lâm số 3 quản lý, từ trạm không có đường vào, kiểm lâm phải leo núi 6 tiếng đồng hồ nên rất khó bảo vệ. Mặt khác, khu vực này giáp với lâm phần Ban quản lý rừng phòng hộ đầu nguồn Krông Năng, hai bên lại tương đồng về hệ sinh thái nên chưa thể khẳng định lâm tặc khai thác cây “đổi màu” trong rừng của bên nào.

Theo một kiểm lâm viên Ea Sô, ngoài tên gọi “đổi màu” hoặc “kỳ đà” để chỉ tính chất thay đổi màu sắc, cây này còn được gọi với nhiều tên khác theo đặc điểm bên ngoài như trắc tía, cẩm tía, bách xanh... Kiểm lâm viên này cũng cho biết đã nhìn thấy cây “đổi màu” ở tiểu khu 6xx, cây to nhất có đường kính khoảng 40cm. Ông Lê Đắc Ý - Giám đốc Ban quản lý dự án Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô – nhận định: “Về mặt nguyên tắc, khi chưa biết đó là cây gì thì không thể nói là gỗ tạp, nhóm V hay nhóm VI được. Chúng tôi chưa khẳng định cây này quý hay không, nhưng nó rất hiếm vì chỉ vùng rừng giáp ranh huyện Ea Kar với huyện Krông Năng mới có. Khả năng đổi màu của nó cũng là thật, có thể do cảm ứng nhiệt hay cảm ứng ánh sáng gì đó”.

Ông Ý cũng thông tin, sau khi có tình trạng khai thác gỗ “đổi màu”, lãnh đạo Khu bảo tồn thiên nhiên Ea Sô đã cử một tổ kiểm lâm đến tiểu khu 6xx để khảo sát, tổ chức bảo vệ. Tổ công tác này cũng được giao nhiệm vụ lấy mẫu gửi Trường Đại học Tây Nguyên để xác định đó là cây gì. Nhưng theo ông Ý, muốn giám định phải có đủ mẫu vật của hoa, lá, quả, cành nên không thể tiến hành một lần được. Đó là chưa kể khả năng giám định của Trường Đại học Tây Nguyên, nếu không được thì phải gửi đến các viện khoa học.

Còn ông Dũng - chủ xưởng gỗ “đổi màu” ở xã Cư K’lông - thì nói dân làm gỗ mới tìm được một khu vực khoảng 0,5ha trong rừng đặc dụng Ea Sô có cây này, mật độ tương đối dày, nhưng bây giờ cái rễ cũng không còn. Ông này bán gỗ, có thể nói quá lên để bán được giá cao. Hy vọng cây “đổi màu” trong rừng đặc dụng Ea Sô và rừng phòng hộ đầu nguồn Krông Năng vẫn chưa tuyệt diệt. 
Cần đánh giá đầy đủ về cây “đổi màu”

Trao đổi với phóng viên Lao Động, thạc sĩ Nguyễn Đức Định - giảng viên thực vật học, khoa Nông lâm Trường Đại học Tây Nguyên - nói: Thực tế cho thấy, khi thị trường có nhu cầu cao về một loại gỗ rừng, loài cây đó sẽ có nguy cơ tuyệt chủng trong tự nhiên như chuyện xảy ra với cây thủy tùng, cây kơ nia. Trước hiện tượng khai thác cây “đổi màu”, cơ quan chức năng và các nhà khoa học cần có đánh giá đầy đủ về nó, bao gồm việc xác định loài, giá trị, vùng phân bổ, mật độ cây... Nếu cây “đổi màu” là loài thực vật quý, hiếm thì cần phải có phương án bảo tồn lâu dài. Giả thiết đây là gỗ tạp thì việc khai thác tận diệt cũng sẽ ảnh hưởng đến đa dạng sinh học.