Hy vọng phục dựng nhà Lang

Sáng 27.10, Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường ra thông cáo báo chí thứ hai về vụ cháy tại bảo tàng này trước đó vài hôm, cho biết, mặc dù linh hồn của khu bảo tàng là ngôi nhà Lang (nhà của bậc quan cao cấp nhất trong xã hội Mường cổ xưa) đã bị cháy, song  nhờ sự cấp cứu kịp thời, khiến đám cháy được cô lập, nên nhiều kiến trúc quan trọng khác trong khu bảo tàng vẫn còn nguyên vẹn.

Các kiến trúc còn nguyên gồm “Nhà Ậu” (đại diện tầng lớp trung lưu trong xã hội Mường cổ); “Nhà Noóc”, “Nhà Noóc trọi” (đại diện tầng lớp bình dân và cùng đinh nghèo khổ của xã hội Mường xưa),  khu nhà trưng bày hiện vật của các nghề trong xã hội Mường (dệt vải, đánh cá, đi săn, làm nông nghiệp...); khu nhà sàn sáng tác cho các nghệ sĩ tạo hình đương đại; chùa Phượng; đền thờ thánh mẫu thượng ngàn của người Mường, vườn cây thuốc Mường, khu vườn đặt các tác phẩm mỹ thuật trong nước và quốc tế... Các công trình này vẫn đón nhận khách đến thăm ngay hôm sau vụ cháy.

Trong thông cáo, Giám đốc Bảo tàng Vũ Đức Hiếu cũng cho biết, đáng mừng là, “với những quan sát của các nghệ nhân cao tuổi rành nghề mộc và kiến trúc, thì nhà Lang chỉ bị cháy phần mái trên và đầu cột, còn phần cấu trúc gỗ ở đế sàn vẫn còn nguyên vẹn, đó là phần rường cột căn bản của công trình này chỉ bị xém phần ngoài vỏ, vẫn còn cơ phục dựng lại được”.

Tuy nhiên, “tổn hại của vụ hỏa hoạn với riêng bảo tàng và với di sản văn hóa các dân tộc VN nói chung là chưa thể đo đếm ngay được”, bởi tính độc nhất của ngôi nhà lang này. Đây là ngôi nhà nguyên bản, có tuổi đời hơn 100 năm, được bảo tàng mua lại của gia đình quan Lang nhà cụ Hà Thị Lợi (huyện Tân Lạc) và phục dựng trong không gian khu bảo tàng từ năm 2007, nhằm tái hiện cuộc sống, văn hóa của gia đình quan lang Mường xưa.

 Luật sư Trương Anh Tú - đại diện cho Bảo tàng Không gian Văn hóa Mường - cho biết, ngoài khu nhà, có khoảng 200 hiện vật có tuổi đời trên dưới 100 năm đã bị thiêu rụi, đồ đồng vón cục, đồ gốm vỡ hết, trong đó tiêu biểu là hệ thống cồng chiêng, các hiện vật đồng dùng hằng ngày như mâm, chậu; dàn súng kíp đi săn, nhiều bát đĩa bình gốm quý giá... mà bảo tàng sưu tập suốt 15 năm. Giám đốc Sở VHTTDL tỉnh Hòa Bình Bùi Ngọc Lâm, sau khi kiểm tra khu nhà Lang bị cháy, nói với Lao Động: “Thiệt hại ở đây không thể tính được bằng tiền”!

Khi du khách cư xử vô trách nhiệm

Vụ cháy xảy ra vào chiều tối 24.10, khi một nhóm du khách 2 nam 2 nữ đến thăm quan và sử dụng dịch vụ ăn uống trên nhà Lang, trong thời gian chờ món ăn đã tự ý nhóm lửa nướng ngô. Lửa bùng lên, khách hoảng loạn không kêu cứu mà lên 2 xe ô tô - một mang biển Hà Nội, một mang biển Hòa Bình, húc thẳng vào 3 nhân viên bảo tàng đang cố gắng ngăn  họ rồi bỏ chạy. Các nhân viên đã dùng bình chữa cháy tại chỗ và gọi công an, cứu hỏa, nhưng đường vào bảo tàng đang sửa, nên 30 phút sau, xe cứu hỏa mới tới và 2 giờ sau đám cháy mới được dập tắt.

Được biết, trên nhà Lang này vẫn đầy đủ dụng cụ giữ lửa, tạo lửa y hệt những thứ người Mường đã dùng và bảo tàng vẫn sử dụng các dụng cụ đó trình diễn trong lễ hội. Khách đến tham quan đều được chỉ dẫn các quy định về cấm đốt lửa, nhưng khi nhân viên không có mặt, 4 du khách trên đã gây tai họa.

Ông Bùi Ngọc Lâm - GĐ Sở VHTTDL Hòa Bình - cho biết, ngôi nhà Lang này là nguyên bản, theo phong tục của người Mường thì trên nhà sàn phải có bếp lửa - đó là linh hồn của nhà sàn, là nơi tiếp khách, nơi gia đình quây quần ăn cơm, sưởi ấm, bỏ bếp lửa đi thì không phải là nhà nguyên bản nữa, mà giống như nhà sàn du lịch làm mới. Ông Lâm khẳng định: Bảo tàng có bình chữa cháy nhỏ treo gần bếp lửa này, nếu mới phát hiện mà dùng bình dập ngay thì tai họa có thể khó xảy ra. Nhưng nếu du khách mặc kệ, đang mùa hanh khô, ngôi nhà gỗ rất dễ bùng cháy.

Qua vụ việc này, có thể thấy, ý thức, sự văn minh của một số du khách rất xuống cấp. “Chỉ từ một sơ suất nhỏ mà họ đã gây thiệt hại lớn. Thật đáng trách khi từ một hành động bất cẩn gây cháy, họ lại cư xử vô trách nhiệm. Nếu họ kêu cứu, cùng nhân viên bảo tàng chữa cháy thì thiệt hại có thể không đến mức như vậy” - ông Lâm nói.

Bảo tàng Mường cho biết thêm, chính nhờ các nhân viên người Mường của bảo tàng mà thiệt hại được giảm bớt. Họ  là những người đầu tiên phát hiện đám cháy, không quản hiểm nguy để lao vào dập lửa, rút mái chống cháy lan, không ngại đối đầu với thủ phạm hoảng loạn dùng ôtô húc bừa để bỏ chạy, nhanh chóng bình tĩnh thông báo kịp thời với các lực lượng chức năng...  “Chính nhờ những người như họ, văn hóa sống động của dân tộc Mường trong bảo tàng được duy trì đến bây giờ” - thông cáo của bảo tàng viết.

Theo luật sư Trương Anh Tú, cơ quan cảnh sát điều tra đã xác định được 4 du khách đều là người Hòa Bình, đều là những người khá chững chạc, cả về tuổi tác, cả về kinh tế, xã hội. Quá trình điều tra đang tiếp tục.