PCI năm nay không chỉ ghi nhận sự sụt giảm về điểm số nói chung, mà còn chỉ ra sự sụt giảm trong hiệu quả hoạt động của DN khu vực tư nhân, bao gồm cả tốc độ tăng trưởng, mức độ tuyển dụng lao động và nguồn vốn. Đã có tới 21% số DN điều tra báo lỗ.

Quá nhiều xáo trộn bất ngờ

Điều đáng ghi nhận đầu tiên là bảng xếp hạng của năm 2012 lần đầu tiên ghi nhận không có địa phương nào lọt vào nhóm “rất tốt” (65 điểm). Ngay cả với vị trí dẫn đầu là Đồng Tháp cũng chỉ đạt được 63,70 điểm. Đồng Tháp năm nay lần đầu tiên vươn lên vị trí số 1. Tỉnh đứng đầu năm ngoái là Lào Cai năm nay tụt xuống vị trí thứ ba, ngay sau An Giang. Ngoài ra, Long An và Bắc Ninh tiếp tục đứng trong nhóm các tỉnh có chất lượng điều hành tốt nhất trên cả nước. Ba tỉnh cuối bảng là Cao Bằng, Tuyên Quang và Điện Biên.

Một điều hết sức đáng buồn là điểm số của các tỉnh “ngôi sao” luôn dẫn đầu các năm trước như Đà Nẵng và Bình Dương thì năm nay lại giảm rõ rệt. Một số “ngôi sao” tụt hạng khác như Hà Tĩnh, Bình Phước...

“Các năm trước sự cách biệt giữa nhóm dẫn đầu và các nhóm khác rất xa, nhưng năm nay sự cách biệt đã giảm dần. Điều tích cực là các tỉnh phía sau đã có sự vượt lên, nhưng ngược lại thì có điều gì đã khiến các tỉnh “ngôi sao” không đẩy mạnh cải cách nữa” - ông Đậu Anh Tuấn - Phó Trưởng ban phụ trách Ban Pháp chế (VCCI) - nói. Đối với hai trung tâm lớn là Hà Nội và TPHCM thì lại có sự khác biệt rất rõ. TPHCM năm nay vươn lên vị trí 13 từ vị trí 20 của năm trước. Ngược lại, Hà Nội tiếp tục giảm sâu từ vị trí 36 xuống vị trí 51. “Đây là điều rất buồn cho thủ đô” - ông Tuấn chia sẻ. Dù vẫn đứng đầu về chỉ số đào tạo lao động, nhưng Hà Nội lại cán đích cuối cùng đối với chỉ số tiếp cận đất đai.

Vì sao DN bi quan hơn?

Kết quả cuộc điều tra PCI cho thấy tâm lý bi quan hơn về triển vọng kinh doanh của các DN (cả DN trong nước và ngoài nước). Theo “nhiệt kế” này thì sự lạc quan của DN đã tụt xuống mức thấp kỷ lục là 33% năm 2012 (so với năm 2006 là 76%- trước khi Việt Nam gia nhập WTO). Năm nay, chỉ có 6,5% số DN ở tỉnh có vị trí trung bình tăng quy mô đầu tư, 6,1% số DN tuyển thêm lao động và chưa tới 60% số DN báo lãi.

Hằng năm, điều tra PCI đều hỏi các DN về kế hoạch kinh doanh trong hai năm tiếp theo. Năm nay, chỉ có 33% số DN FDI có kế hoạch mở rộng kinh doanh (giảm kỷ lục so với 46% vào năm 2011) trong khi chỉ có 32% số DN trong nước có dự định này (giảm so với 47% năm 2011).

Trao đổi với PV Báo Lao Động, chuyên gia kinh tế Phạm Chi Lan cho biết, năm 2011 và 2012 là những năm khó khăn nên các DN cảm nhận về môi trường kinh doanh đi xuống là điều dễ hiểu. “Do đây là vấn đề vĩ mô nên nó ảnh hưởng tới tất cả các tỉnh, các địa phương, không trừ một một tỉnh nào- kể cả những tỉnh vốn dĩ có điều kiện tốt nhất và không tỉnh nào đạt được điểm xuất sắc là 65 điểm cả. Tôi nghĩ là các DN cũng phản ánh công bằng và với số DN bị “chết” nhiều như thế thì nó cũng phản ánh rất rõ” - bà Phạm Chi Lan cho hay.

Tuy nhiên, theo chuyên gia Phạm Chi Lan, điều khiến các DN đánh giá thấp năm nay một phần là do chính quyền địa phương và còn lại là do Chính phủ. “Chính phủ phải xem lại các vấn đề của mình, thấy rõ các hạn chế của mình làm ảnh hưởng tới các địa phương. Nỗ lực riêng lẻ của các địa phương không thể khôi phục niềm tin của các DN hoặc là tạo môi trường kinh doanh tốt hơn cho các DN” - bà Lan nói.

Theo nhận định của nhóm nghiên cứu, những tỉnh tốt nhất cũng không thể vươn lên được nữa cũng chứng tỏ đã đạt tới ngưỡng rồi. Cần phải thay đổi để tạo cho các tỉnh họ vượt lên. Quyền lực của địa phương cũng có mức độ, khi đến ngưỡng thì không thể vượt lên được.

“Cái chính là các chính sách vĩ mô phải tạo cho người ta tiên liệu được. Khả năng tiên liệu trở nên rất kém vì chính sách thay đổi nhiều quá, mà trong điều kiện chung đang xấu nên người ta không dám tin gì cả. Đấy là cái mà chính quyền TƯ phải củng cố. Cả chính quyền TƯ và địa phương nên tránh gây ra những khó khăn, những cú sốc cho DN” - bà Lan nói.

DN FDI bi quan sau vụ “bầu Kiên”. Một điểm thú vị trong điều tra PCI 2012 mà nhóm nghiên cứu sau khi phân tích các dữ liệu đã có được là cảm nhận rủi ro của gần 1.540 DN  có vốn đầu tư nước ngoài (FDI) trước và sau sự kiện  20.8.2012 - ngày diễn ra vụ bắt giữ nguyên Phó Chủ tịch Hội đồng sáng lập Ngân hàng Á Châu (ACB) Nguyễn Đức Kiên. Theo kết quả điều tra, sau ngày 20.8.2012 cảm nhận của các DN FDI về rủi ro kinh tế vĩ mô tăng 20% so với trước ngày này. Phương pháp thống kê chỉ ra rằng đây không phải là điều tình cờ. Tỉ lệ rủi ro kinh tế đã tăng từ 20% vào ngày 20.8 lên 80% vào ngày cuối cùng của đợt điều tra vụ việc “bầu” Kiên. Mặt khác, DN FDI cho rằng, sự kiện ngày 20.8.2012 là một tín hiệu báo trước rủi ro hợp đồng và chính sách sẽ tăng lên. Nhưng thú vị hơn là nhóm DN này lại ít quan ngại hơn trước về tham nhũng sau sự kiện này. Tuy nhiên, khi lý giải về việc này, nhóm điều tra lại cho rằng có thể là do nhà đầu tư e dè hơn khi nói về vấn đề tham nhũng.