Chiếc khay thiêng trong lễ hội Ka Pao Neo của người Seđang H’đang

Dam Aleanh - Đặng Lê Lành
Chia sẻ
Lễ mừng lúa mới

H’đang là nhóm thuộc dân tộc Seđang cư trú chủ yếu ở huyện Đăk Tô và 2 bên bờ sông Pơsi giữa Đăk Hà và Đăk Tô. Lễ Ka Pao Neo (Ăn Lúa Mới) là lẽ hội đặc trưng của vùng và tộc người này bởi tính hoành tráng, cố kết cộng đồng và tính nguyên bản của nó, đặc biệt là tại các cộng đồng cư trú bên bờ tây của sông Psi.

 Khác với các vùng khác, người H’đang bên bờ tây sông Psi tổ chức Lễ hội Ka Pao Neo với quy mô cả cộng đồng làng. Ngay trước ngày diễn ra lễ hội, đồng thời với khâu chuẩn bị, chiếc khay cũng được các bàn tay khéo léo chế tạo. Chiếc khay hình vưông, mặt đáy là 1 tấm lồ ô đan thành lưới ô vuông, cắt một lỗ tròn chính giữa, vừa với cỡ với gốc tre làm cây nêu vì sau cùng chiếc khay sẽ được cài đặt vào gốc nêu ngoài sân nhà rông. Trên 4 gờ cạnh được ngăn kín bằng 4 tấm “liếp”, được tạo từ rất nhiều que bằng thanh lồ ô kết chặt, dựng đứng.

Một trong bốn tầm “liếp” này, người ta trổ môt ô cửa nhỏ (kchok) khoảng 5 cm. Phần bị cắt đi để tạo ô cửa này sẽ được ngã ra trước làm thành chiếc thềm tí hon trông ngộ nghĩnh. Khay được treo trên 4 sợi dây mây cột ở 4 góc. Trên 4 dây này người ta trang trí các tua (kôm boi) tạo bằng xơ lồ ô, sơn đen, đỏ và màu vàng gốc của xơ tua tượng trưng cho cây lúa sung mãn. Xen vào đó là các tượng người tí hon bằng sáp đen (tek) biểu tượng của ông bà, tổ tiên đã khuất nay về với con cháu, người thân, dân làng. Tất cả tua và tượng sáp đều có số lượng chẵn – là những số thiêng. Ngoài ra, còn có 4 xơ tua lớn hơn treo ở 4 góc khay và 1 cái khác treo trên đỉnh dây.

Sáng ngày đầu tiên của lễ hội, chiếc khay được lấy xuống từ nhà rông để làm thêm một vài công đoạn khác trước khi đưa vào hành lễ. Đầu tiên là 4 tấm lá chối non đã được phơi nắng cho dai được 1 người khéo tay cắt tỉa theo thể thức truyền thống trước khi cho vào lót đáy khay. Ở mặt ngoài mỗi tấm được cắt tỉa thành các hình lượn sóng (chou). Một tấm khác được cắt hình tròn bỏ ở giữa, ngay lỗ tròn đã đục sẵn. Bên trên lớp lá dẻo và khó bắt lửa này, người ta rải một lớp trấu khô trộn mùn cưa và một nửa thành phần đó là bột vỏ cây jô-kou có mùi thơm như trầm hương, sau đó được đốt cháy. Ngoài ra, trong khay còn có một tấm lá chuối lớn đựng gan súc vật đã luộc chín và 120 mẩu gỗ nhỏ như ngón tay đẽo hình cái rựa (vok), công cụ phát rẫy điển hình, biểu trưng cho sức khoẻ và sung túc về nương rẫy dành tặng cho 120 gia đình thay cho thiện ý của Yàng. 

Một người đàn ông khỏe mạnh có uy tín sẽ được chọn để xách cái drah này, dẫn đầu đoàn người đến từng nhà trong làng để ăn cơm mới. Người dẫn đầu này gọi là “siem dră”, (người mang drăh). Người siem dră dẫn đầu vào nhà được chủ nhà đứng tiếp, anh nói lời chúc của Yàng, lấy một mẩu gan nhỏ bỏ lên đỉnh đầu chủ nhà và tặng cho chủ nhà một trong số những mẩu gỗ đẽo hình rựa trong drăh. Những người thanh niên đưa ống lồ ô cho chủ nhà bỏ một ít thức ăn vào đó để mang về nhà Rông cúng Yàng và dân làng cùng ăn. Anh siem dră là người đầu tiên ngồi xuống ăn 1 miếng cơm mới, 1 ít thức ăn đầu tiên trong đoàn, rồi vội vã xách dră đang toả khói thơm sang nhà khác khi đoàn người tiếp tục ăn uống, thưởng thức những món ăn lạ từng nhà.

Sau người đến Yàng. Một cây Nêu đươc dựng lên trước nhà Rông. Trước khi dựng cây Nêu, ngay chiếc lỗ đã đào sẵn, chiếc khay dră với khói jô-kou đang cháy đặt ngay vào lỗ đề cắm cây nêu xuyên qua lòng khay và được kéo lên cột vào lưng chừng. Anh siem dră tổ chức một nghi thức nhỏ như sau: đứng ngay trước khay, phía sau anh là thanh niên, đàn ông; anh đếm các con số thành 3 lần theo cấp số cộng của 3: lần thứ nhất từ 1 đến 3, lần thứ hai từ 1 đến 6, lần thứ 3 từ 1 đến 9. Đến các con số 3,6,9 tất cả dân làng đồng loạt hú lên 3 lần và reo hò vang vọng. Nghi thức này thể hiện nguyện vọng của dân làng mời gọi các Yàng về ăm cơm mới, uống rượu với làng, đồng thời bày tỏ niềm hân hoan trước sự no đủ của dân làng sau một vụ mùa nhờ sự chăm sóc của các Yàng!

Như vậy, chiếc khay (drah) là linh vật, một công cụ trung tâm của lễ hội Ăn Cơm Mới. Nó trở thành phương tiện giao tiếp giữa thần linh (Yàng) và con người (dân làng) thông qua vị trí, tác dụng của nó trong lễ hội Ka Pau Neo. Chiếc khay chứa đựng những công cụ giao tiếp như khói thơm, công cụ lao động (rựa), vật hiến tế (gan) từ nơi trú ngụ của thần linh (nhà rông) đến các gia đình, và lại trở về nơi thiêng của nó là cây nêu sau khi đã hoàn tất sứ mệnh. Mặt khác, thông qua việc đến từng nhà để mang đến hơi hướng thần linh, tặng vật thiêng và ăn cơm mới từng gia đình đã tạo được mối cố kết vững chắc giữa chức sắc với dân làng, dân làng với dân làng và trên hết là thần linh với dân làng.

Với ý nghĩa nhân văn đó, công việc chế tác chiếc drah và đưa nó vào cử hành các lễ thức trong lễ hội Ăn Lúa Mới là hợp với tâm thức tín ngưỡng, phong tục tập quán tại tất cả các cộng đồng DTTS bản địa, đặc biệt là dân tộc Seđang. Việc bảo tồn này là cần thiết và nên được khuyến khích, hướng dẫn tại các địa phương.

Chiếc khay thiêng trong lễ hội Ka Pao Neo của người Seđang H’đang ảnh 1
Lễ mừng lúa mới
Chiếc khay thiêng trong lễ hội Ka Pao Neo của người Seđang H’đang ảnh 2
Khay thiêng

[QC] Đăng tin tuyển dụng, tìm việc làm nhanh, uy tín tại trang Việc Làm Báo Lao Động.

Bình luận

Vui lòng sử dụng tiếng Việt có dấu

Video xem nhiều nhất

Sau bao ngày chờ đợi, lễ hội Mardi Gras dành cho cộng đồng LGBT của Úc đã tới Việt Nam