Nhưng trên thực tế, việc phát triển chạy đua với phaco như mốt thời thượng đã gây ra hiệu ứng ngược.

Phẫu thuật phaco cần đi đôi với mổ ngoài bao để nhanh chóng xoá mù do đục thuỷ tinh thể.
Phẫu thuật phaco cần đi đôi với mổ ngoài bao để nhanh chóng xoá mù do đục thuỷ tinh thể.

Có mới, nới cũ

Theo mục tiêu đặt ra của Chương trình phòng, chống mù loà quốc gia, năm 2020 phấn đấu xoá mù do đục TTT - căn bệnh gây 60% ca mù loà ở VN. Để đạt được mục tiêu này, theo PGS - TS Đỗ  Như Hơn - GĐ BV Mắt T.Ư, mỗi năm phải mổ được 250.000 ca. Nhưng trên thực tế, qua mỗi năm tổng lực tất cả các chương trình mổ mắt mới chỉ giải quyết được từ 120 - 150 nghìn ca. Vì thế, gánh nặng tồn đọng mỗi năm ngày càng lớn hơn.

Có 2 phương pháp mổ chữa mù do đục TTT là mổ ngoài bao theo truyền thống, với chi phí khoảng 700.000đ/mắt và mổ phaco với chi phí 5 - 6 triệu đồng/mắt. Hiện tại, 80% số BV tỉnh đã trang bị máy mổ phaco, nhưng phần lớn mỗi tỉnh chỉ đủ trang bị 1 máy và cũng chỉ có 1 - 2 phẫu thuật viên, chỉ phẫu thuật được tại BV nên mổ hết bệnh nhân bảo hiểm cũng khó, nói gì đến mổ được cho bệnh nhân ở tuyến huyện và bệnh nhân nghèo.

Theo BS Phí Duy Tiến - PGĐ BV Mắt TPHCM: Phương pháp truyền thống, nôm na là mổ tay có thể đi đến các vùng xa, vùng sâu và đến với những bệnh nhân nghèo. Nhưng nghịch lý là hầu hết các tỉnh đã có phaco rồi đều có xu hướng giảm hoặc ngừng việc đi phẫu thuật ngoại tỉnh này. Những tỉnh đang trong thời gian tiếp cận dần với phaco cũng không còn duy trì thường xuyên mổ ngoại tuyến nữa. Vì thế, việc những bệnh nhân nghèo bị đục TTT được mổ lại càng khó khăn hơn. Đây là trở ngại lớn đối với mục tiêu xoá mù trên bình diện quốc gia.

Không thể chỉ độc diễn với phương pháp phaco.
Không thể chỉ độc diễn với phương pháp phaco.

Đi hai chân, khó lắm thay!

Đầu những năm 2000, ngành nhãn khoa VN bắt đầu tiếp cận với phaco. 5 năm sau, kỹ thuật này bắt đầu phát triển rộng ra các tỉnh/TP - như cách nói của BS Tiến “một thứ thời trang cuốn hút mọi người chạy theo”.

Nhưng chất lượng chưa hẳn đã đi đôi với số lượng. Tại một số BV ở khu vực phía nam mà công tác phòng, chống mù loà kiểm tra, phát hiện thấy lác đác có những ca sau mổ phaco có viêm mủ nội nhãn. Đây là “tác hại” phụ của phaco nếu sau mổ không được hậu phẫu, chăm sóc, vệ sinh hợp lý. Trong khi đó, trước đây khi mổ ngoài bao, hầu như không có biến chứng nào.

Rất nhiều bệnh nhân đục TTT nghèo ở VN đã được tài trợ để mổ. Nghịch lý là nhà tài trợ bao giờ cũng muốn chi tiền cho phương pháp mổ ngoài bao, để mổ cho nhiều người nhất. Còn phẫu thuật viên thì chỉ muốn mổ phaco. Lý do được nói đến, không chỉ vì mổ phaco vừa được tiếng “mốt”, thời thượng hơn, mà bồi dưỡng cho phẫu thuật viên cũng cao hơn mổ thông thường. Như vậy là dù tay nghề mổ phaco nhiều nơi chưa hẳn đã chuẩn, nhưng vì tư tưởng bon chen đó, không ít bác sĩ và cả các BV cũng chủ trương bỏ mổ ngoài bao, chạy đua với phaco.

BS Nguyễn Thế Lương - nguyên GĐ Trung tâm Mắt Bắc Ninh phân tích: “Những bệnh nhân có điều kiện đã lên BV tỉnh mổ phaco. Còn lại những bệnh nhân nghèo ở địa phương. Mổ thông thường chi phí rẻ hơn thì ít BS làm, còn nếu có đoàn mổ miễn phí, nếu không có đủ thông tin sẽ có tâm lý so bì, ngại miễn phí, mổ rẻ thế chắc chẳng ra gì. Trước kia, khi BS xuống huyện/xã mổ thường tới tận gia đình nói chuyện, vận động trước nên người dân đi mổ nhiều”. Nhưng nay thì, như PGS-TS Đỗ Như Hơn - GĐ BV Mắt T.Ư nhận định: Các đoàn đi mổ ở địa phương ngày càng thưa thớt hơn. Họ đến nhanh và cũng vội vã đi hơn.

Không thể phủ nhận phaco có những lợi thế hơn hẳn so với mổ truyền thống, vết mổ nhỏ, người bệnh có thể xuất viện ngay trong ngày. Và đương nhiên người dân có quyền hưởng thụ kỹ thuật cao. Tại  Thanh Hoá ở một số huyện nếu đã có chỉ định mổ thì 99% ca mổ đều là đục TTT. Tại Nam Định, 70 - 80% mổ đục TTT cũng đã bằng phaco. 

Nhưng để tiếp cận và làm chủ với kỹ thuật này cũng nhiều khó khăn. Tốn nhiều kinh phí mua máy phaco và kính hiển vi cho phẫu thuật. Biến cố và biến chứng sẽ nặng nề hơn, điển hình là viêm mủ nội nhãn tăng nếu không làm chủ được hoàn toàn. Phaco đặt TTT nhân tạo cứng không khâu sẽ dễ gây loạn thị cao hơn mổ tay. Mất nhiều thời gian làm quen với kỹ thuật cao và chi phí phẫu thuật cao nên không giải quyết được số lượng lớn bệnh nhân.

Và trên bình diện quốc gia, khi cần phải có giải pháp để sớm thanh toán mù do đục TTT, thì như PGS Hơn cũng như nhiều chuyên gia mắt nhận định tại hội nghị ngành mắt toàn quốc đang diễn ra tại Hà Nội từ 11- 17.12 nhận định, không thể chỉ độc diễn với phương pháp phaco. Giải pháp tốt nhất là phát triển song song cả 2 phương pháp mổ tay và mổ máy, đi vững chắc bằng 2 “chân” chứ không chỉ chạy theo phaco như một thứ mốt còn xa xỉ, thời thượng với hàng trăm nghìn bệnh nhân nghèo trên khắp đất nước.    

Quang Duy