Qua nhiều lần hẹn, tôi mới được gặp ông tại căn nhà nhỏ số 22 nằm sâu hun hút trên phố Cửa Đông. Bày tỏ niềm yêu thích tranh và muốn được ông “chỉ giáo”, ông cười và kể tôi nghe về ông cùng nhiều chuyện lý thú về “nghề ăn chơi” - cách gọi riêng của ông cho tranh Hàng Trống.

Vang bóng một dòng tranh quý

Trong ba dòng tranh dân gian tiêu biểu được sản xuất theo phương pháp thủ công: Tranh Đông Hồ (Bắc Ninh); tranh Kim Hoàng (Hà Tây cũ), tranh Hàng Trống có phong cách và phương pháp khác hẳn. Xuất hiện vào thế kỷ 16 và đạt cực thịnh vào cuối thế kỷ 19, tranh Hàng Trống là kết quả giao thoa giữa những hình tượng điêu khắc ở đình, chùa với những nét đẹp trong sinh hoạt văn hóa thường ngày. Đề tài tranh Hàng Trống rất rộng, nhưng có thể chia thành hai dòng chính: Tranh thờ và tranh chơi tết, trong đó đặc biệt là tranh ngũ hổ.
Một tác phẩm tranh cổ.

Theo nghệ nhân Nghiên, trong số bản khắc tranh Hàng Trống còn giữ được, có mấy tấm đặc biệt giá trị - lưu tại Bảo tàng Lịch sử - bằng gỗ thị, khắc cả hai mặt... Đặc biệt, bản khắc kèm cả tuổi tranh Quý Mùi lục nguyệt khởi Minh Mệnh tứ niên (năm 1823 dương lịch). Nhưng "nghề thì quý, mà công xá rẻ rúng quá” - ông Nghiên tỏ vẻ ngao ngán.

Cuộc hành trình đơn độc

Hiện nghệ nhân Nghiên là người nắm rõ nhất quan niệm và phương pháp vẽ tranh Hàng Trống. Ông cũng là nghệ nhân hiếm hoi còn trụ lại với nghề.

Sinh ra trong một gia đình có truyền thống làm tranh ở làng tranh Bình Vọng (Thường Tín, tỉnh Hà Tây cũ), nhưng từ nhỏ ông đã theo gia đình lên phố Hàng Trống để lập nghiệp. Cụ Lê Xuân Quế - ông nội của ông Nghiêm - từng là nghệ nhân nức tiếng về dòng tranh này, tiếp sau là bố ông. Đến đời ông Nghiên, nhà có 7 anh chị em, mỗi ông theo được nghề.

Càng buồn hơn, khi chỉ một trong hai con trai ông chịu tiếp nối nghề. Vậy nhưng, “nhen thì nhen rồi đấy, nhưng liệu chúng có đủ lửa mà tiếp sức cho dòng tranh “đuối” như hiện nay, thì cũng còn gian nan lắm” - ông xót xa. Không yên nhìn tranh cổ lụi tàn, ông đã “cõng” tranh đi đây đó, tham gia các triển lãm nhằm “gợi về một nét văn hóa truyền thống của Hà Nội xưa với công chúng. Biết đâu, nó sẽ chinh phục người yêu tranh trở lại”.

Với gần 60 năm gắn bó với dòng tranh Hàng Trống, nghệ nhân Lê Đình Nghiên được nhiều người ghi nhận rất chung thủy với nghề. Đặc biệt, khi nghệ thuật đương đại đang lên ngôi thì ông vẫn chỉ có duy nhất nghề vẽ tranh cổ này, không màng cả đến việc nghề có nuôi nổi thân hay không. Ông đã được nhiều tổ chức trong và ngoài nước tặng nhiều phần thưởng, bằng khen: Giải thưởng Bàn tay vàng do Hội đồng Trung ương Liên minh các Hợp tác xã VN (1999), bằng khen của Bộ VHTTDL cùng nhiều bằng khen của UBND, hội làng nghề thành phố trao tặng...