Năm Dậu, nghe chuyện phước lành từ tranh gà Đông Hồ

LĐ - 25 Long Nguyễn - Trần Hiền
Chia sẻ
Theo đánh giá, bức “gà đàn” là bức tranh đẹp nhất được lưu truyền từ xa xưa cho đến ngày nay của nghệ thuật tranh Đông Hồ.

Trong tranh Đông Hồ, hình tượng “con gà” kết hợp với chữ Hán viết trên tranh để chỉ rõ ý nghĩa cầu mong hoặc chúc tụng điều tốt lành. Những bức tranh dân gian màu sắc tươi tắn được dán lên tường nhà trong những ngày tết làm cho không khí ngày xuân thêm phần rộn rã, ấm cúng. Ngoài ra, tranh còn có ý nghĩa đuổi trừ những điều đen đủi...


Làm tranh từ chất liệu hoàn toàn tự nhiên
Tranh làng Đông Hồ có bề dày lịch sử hàng trăm năm, xưa làng có tên nôm là làng Mái nay thuộc xã Song Hồ, huyện Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Theo tìm hiểu, trước kia, chợ tranh làng Hồ chỉ bán có 5 phiên trong một năm và rơi vào tháng chạp, đó là ngày 6, 11, 16, 21 và 26. Những ngày gần Tết Nguyên đán, nhà nhà làm tranh, cả làng buôn tranh. Chợ tranh đông vui, sầm uất được tổ chức ngay trong đình làng.
Chúng tôi gặp nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế - một trong hai nghệ nhân lâu năm nhất. Hằng ngày, nghệ nhân của làng tranh cặm cụi sưu tầm, bảo tồn những bản khắc cổ và tận tâm truyền nghề cho con cháu. Với niềm tự hào ngập tràn khoé mắt, lão nghệ nhân chia sẻ về nét độc đáo trong tranh Đông Hồ: “Không phải tự nhiên tranh Đông Hồ được nhà thơ Hoàng Cầm nhắc đến đầy kiêu hãnh trong bài thơ “Bên kia sông Đuống”: Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong /Màu dân tộc sáng bừng trên giấy điệp. Cái làm nên nét đặc sắc độc đáo của tranh Đông Hồ chính là màu sắc và chất liệu làm tranh, tất cả đều được chế biến thủ công từ các nguyên liệu có sẵn trong thiên nhiên”.
Về chất liệu tạo màu của tranh Đông Hồ, màu đen trong tranh lấy từ than xoan hay than lá tre; màu vàng lấy từ hoa hòe; màu đỏ lấy từ sỏi non, gỗ vang; màu xanh từ lá chàm, gỉ đồng... Giấy dùng in tranh là giấy dó được làm từ vỏ cây dó, thường được nghệ nhân Đông Hồ gọi là giấy điệp. Sở dĩ giấy dó được người dân Đông Hồ ưa chuộng vì loại giấy này thường mềm, dai, dễ thấm hút màu in mà không hề bị nhoè. Loại giấy này được quét lên một lớp hồ điệp để tạo nét sáng óng ánh đặc thù.
“Một nét độc đáo nữa trong cách làm tranh Đông Hồ là tranh không phải vẽ từ cảm hứng mà được in qua các bản khắc gỗ. Để có những bức tranh với những đường nét uốn lượn tinh tế thì những đường nét uốn lượn trên các bản khắc gỗ cũng phải mềm mại và tinh xảo. Điều đó đòi hỏi người vẽ mẫu và người khắc gỗ phải thật sự khéo léo, và tỉ mỉ”- nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ.
Về trình tự, tranh Đông Hồ được in theo hình thức xấp ván, bằng cách cầm ván in và rập xuống bìa màu theo hình thức “đóng dấu” sao cho màu thấm đều vào hình khắc trên ván, và phải thật khớp với các con dấu đã đóng trước đó. Màu sắc được in lần lượt, một bức tranh có bao nhiêu màu thì có bấy nhiêu lần in. Sau đó, lật ngửa ván in có dính giấy điệp, dùng xơ mướp xoa đều lên mặt sau của tờ giấy điệp để màu được in đều lên giấy. Mỗi lần in xong một màu lại đem phơi khô, đến khi được mới bắt đầu chuyển sang màu tranh khác.
Ván khắc in tranh có 2 loại: Ván in nét và ván in màu. Ván in nét thường được làm từ gỗ thị hoặc gỗ thừng mực. Gỗ thị có thớ đa chiều, vừa mềm, dễ khắc lại vừa dai, do đó khi khắc ván in, nghệ nhân có kỹ năng chạm khắc giỏi, sẽ tạo được các nét gọn, mảnh, nhỏ, tinh vi và ván in lại mềm. Dụng cụ khắc ván là những mũi đục hay còn gọi là bộ ve, được làm bằng thép cứng. Mỗi bộ ve có khoảng 30 - 40 chiếc.
Nói về ý nghĩa của tranh Đông Hồ, người nghệ nhân lão luyện tự hào cho biết: “Tranh dân gian Đông Hồ được gửi gắm những ước mơ ngàn đời của người dân lao động về một cuộc sống gia đình thuận hoà, ấm no hạnh phúc, về một xã hội công bằng, văn minh”.
Từ những bức tranh mộc mạc trong sáng, các nghệ nhân đã khéo léo đưa vào tranh những lời hay ý đẹp, những kinh nghiệm đúc rút cuộc sống bao đời nay để lại. Ngoài ra, những bức tranh với những đề tài truyền thống như gà lợn, cá chép trông trăng, đám cưới chuột, đánh ghen, hứng dừa… thì nhiều đề tài hiện đại cũng được các nghệ nhân Đông Hồ không ngừng sáng tạo.
Cũng chính nhờ tâm huyết và sự sáng tạo không ngừng nghỉ của các nghệ nhân mà tranh Đông Hồ luôn giữ được vị trí của mình trong lòng mỗi người dân đất Việt. Không những thế, tiếng thơm của một làng tranh bình dị, mộc mạc thôn quê lại lan truyền ra nhiều nước trong khu vực và trên thế giới.
Ý nghĩa những bức tranh gà Đông Hồ
Những ngày Tết Đinh Dậu - tết “năm con gà”, nhắc đến làng tranh Đông Hồ là ta lại nhớ lại câu thơ nổi tiếng của nhà thơ Tú Xương: “Đì đoẹt ngoài sân tràng pháo chuột/ Loẹt loè trên vách bức tranh gà”.
Tranh dân gian Đông Hồ có nhiều loại tranh gà. Tranh gà Đông Hồ thuộc thể loại tranh chúc tụng với nhiều ý nghĩa ẩn dụ khác nhau. Thông qua một hình vẽ, nghệ nhân gửi gắm biết bao ước vọng của con người ẩn sâu trong. Hình tượng “con gà” kết hợp với chữ Hán viết trên tranh để chỉ rõ ý nghĩa cầu mong hoặc chúc tụng điều tốt lành. Những bức tranh dân gian màu sắc tươi tắn được dán lên tường nhà trong những ngày tết làm cho không khí ngày xuân thêm phần rộn rã, ấm cúng.
Giải thích về hình ảnh con gà trong tranh Đông Hồ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ: “Hình ảnh con gà có một vị trí quan trọng trong văn hóa dân gian, gà là dương tính, là biểu hiện của mặt trời, có thể xua đêm đen cùng những gì gắn với cõi âm. Gà là thần, có đủ 5 đức tính tốt (văn, võ, trí, dũng, nhân), có cựa vàng, mào hoa, mã đẹp, tiếng gáy vang đến tận đỉnh núi cao làm cho phương Đông bừng sáng nuốt trôi đêm tối, ngoài ra tranh gà còn có ý nghĩa trừ tà ma. Chính vì thế nó trở thành con vật gắn bó, gần gũi trong tâm linh của nhà nông từ ngàn xưa”.
Giới thiệu cho chúng tôi một bức tranh một gà mái cũng với đàn gà con xúm xít vây quanh gà mẹ, nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế ôn tồn: “Đây là bức tranh “gà mẹ gà con” hay là “gà đàn”. Đây là bức tranh đẹp nhất được lưu truyền từ xa xưa cho đến ngày nay. Trên tranh gà mẹ đang ngậm trong mỏ một con mồi, như đang “lúc cúc” gọi đàn con đến ăn. Cũng như tranh lợn đàn, bức tranh này biểu trưng cho mong ước của người nông dân: “con đàn cháu đống”, gia đình đông vui, hạnh phúc. Ngoài ra, tranh có ý nghĩa như lời của người con gửi gắm đến cha mẹ về lòng biết ơn tình mẫu tử thiêng liêng, luôn nặng lòng vì con cái”.
Tranh gà mẹ con được sắp xếp theo một bố cục chặt chẽ trong một hình chữ nhật nằm ngang. Mỗi chú gà con một vẻ, con nào cũng nghịch, đang rỉa lông rỉa cánh hay đang nghỉ ngơi trên lưng mẹ, bỗng dỏng cổ sau tiếng cục cục của gà mẹ, hướng về phía con mồi của mẹ. Cái “động” của gà con kết hợp với cái “tĩnh” của gà mẹ, lại đặt trong cái tĩnh của hình chữ nhật. “Động” biểu thị cho “dương”, “Tĩnh” biểu thị cho “âm”. Tông màu nóng (đỏ, vàng) là chủ đạo, khiến cho đàn gà thêm rực rỡ trong bầu trời tràn ngập nắng.
Chỉ tay về một bức tranh tiếp theo có tên là “tranh gà thư hùng”. Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế chia sẻ, đây là bức tranh về một gia đình gà với dòng chữ nôm “Lắm con nhiều cháu, giống cánh giống lông”. Cả bức tranh tạo nên một không khí hạnh phúc, đầm ấm của gia đình. Đó cũng là ước mơ của mỗi người lao động từ ngàn xưa đã mong muốn, nhất là những ngày tết lại càng gợi nỗi niềm mong muốn cùng sum họp và đoàn tụ trong gia đình.
Nâng niu một bức tranh gà khác với màu sắc sặc sỡ, bắt mắt lão nghệ nhân vui vẻ: “Bức tranh này có in hình hai con gà trống oai vệ, đuôi gà trống có lông dài vồng lên, đối xứng nhau đó là tranh gà đại cát . Trong tiếng Hán, đại kê (gà trống) gần âm với chữ đại cát. Chữ đại cát được đưa vào tranh đã đúc kết mong ước từ ngàn năm và cũng là mong ước hằng ngày của mọi người nông dân. Người nông dân trồng lúa nước chỉ mong mưa thuận gió hoà; chăn nuôi thì chỉ mong các con vật chóng lớn, cuộc đời chỉ mong khoẻ mạnh, con cái hiếu thảo với mẹ cha. Đây cũng là những lời chúc tốt đẹp mọi người dành cho nhau trong ngày tết”.
Năm Dậu, nghe chuyện phước lành từ tranh gà Đông Hồ ảnh 1
Nghệ nhân Nguyễn Đăng Chế giới thiệu về tranh Đông Hồ.

Đôi tranh gà “dạ xướng - nhật minh” cũng có tư thế giống với tranh gà đại cát, với dáng vẻ từ mào, đuôi, lông, cánh được cách điệu rất đẹp. Trên đó có một câu đối được dịch ra có nghĩa: “Ngày mang tới ba điều tốt lành - Đêm gáy năm canh đều đặn”. Theo quan niệm xưa tiếng gáy của gà có ý nghĩa linh thiêng, xua tan mọi điều u tối, ma quỷ, mang lại ánh sáng là sự may mắn, sinh sôi nảy nở.

Hình ảnh con gà xuất hiện trong tranh làng Hồ không để nguyên như nó vốn có. Bằng những màu sắc, đường nét dân dã nhưng mang tính ước lệ cao, những con gà, con lợn trên tranh Đông Hồ đã cõng trên lưng mình cả một bầu tâm tư, khát vọng của những người nông dân bình dị.

[QC] Đăng tin tuyển dụng, tìm việc làm nhanh, uy tín tại trang Việc Làm Báo Lao Động.

Bình luận

Vui lòng sử dụng tiếng Việt có dấu

Video xem nhiều nhất

Nóng nhất hôm nay: Triều Tiên cảnh báo Hàn Quốc 'trả giá đắt' vì phản đối vụ thử ICBM